दृष्ट, नजर लागणे म्हणजे नक्की काय?

अजब पेशंट होता हा. त्याला डिप्रेशनचे सतत झटके येत असत. सायकियॅट्रिस्टची ट्रीटमेंट घेऊन देखील मला बरं वाटत नाही अशी तक्रार घेऊन तो माझ्यासमोर बसला होता. वास्तविक उपचार नीट घेतला नव्हता हे तर उघड होतेच पण मग असं काय कारण होतं की त्याला डिप्रेशन आलेलं होतं? त्याच्या पूर्वानुभवांचा मी धांडोळा घेत होतो आणि केव्हा सुरुवात झाली तो प्रसंग त्याने सांगितला. म्हणाला... "माझ्या मित्राबरोबर जेवायला बसलो होतो. त्याने अंडी आणली होती. पहिलं अंडं त्याने फोडलं आणि ते नासकं निघालं. मी शेजारीच होतो. माझ्याकडे बघून रागाने तो म्हणाला.. 'तू शेजारी बसला आणि तुझी नजर लागली आणि माझं अंडं वाया गेलं... '

असे म्हणून तो उठून निघून गेला. तेव्हापासून... 'मी वाईट आहे', 'मला लोक नावं ठेवतात', 'माझ्याकडे चांगलं असं काही नाही'... असं वाटू लागलं आणि मी निराश राहू लागलो. " डिप्रेशनची सुरुवात ही नजर लागण्यापासून सुरू झालेली होती... कोणत्याही गोष्टीची कोणत्याही गोष्टीला नजर लागणे ही कॉमन अंधश्रद्धा आहे. आज देखील या क्षणापर्यंत नजर लागण्याची अंधश्रद्धा फैलावलेलीच आहे.

नजर लागू नये म्हणून लोक काय काय करतात?

बाळाच्या डोळ्यात काजळ घालतात.. हाताला काळा दोरा नाहीतर लाल गंडा दोरा बांधतात.. बाळाच्या शरीरावर काजळाचा डाग उमटवतात.. गळ्यात ताईत बांधतात, ज्याला हमसा म्हटले जाते... निळ्या गोट्या किंवा तबकड्या वापरल्या जातात.. इस्लाम धर्मात लागलेली नजर घालवण्यासाठी माशा अल्ला म्हणण्याची पद्धत आहे..

सुरह इखलास, सूरा अल फलक, सूरा अल नस, हे मंत्र फ्फज्जर आणि मगरिबला पुटपुटले तर लागलेली नजर मरून जाते अशी गैरसमजूत आहे. मध्य अमेरिकेत आणि मेक्सिकोमध्ये नजर लागली की त्याला म्हणतात 'माल दे ओजो' आणि नजर घालवण्यासाठी अंगावरून कच्चे अंडे फिरवतात आणि ताविज बांधतात. भारतात नजर लागू नये म्हणून कडदोरा बांधणे, दंडाला काळा दोरा बांधणे, हातात मण्यांची बांगडी बांधणे, वगैरे अनेक प्रकार करतात. मग कापूसवात तेलात बुडवून किंवा लिंबू आणि मिरची चेहऱ्यासमोर वरखाली करून, घोड्याची नाल दरवाज्याच्या उंबर्‍यावर मारून, मीठ-लाल मिरची हातात घेऊन सात वेळा डोक्याभोवती फिरवून, नजर उतरवण्याचे फॅन्टॅस्टिक उद्योग केले जातात. काही ठिकाणी तर चप्पल घेऊन पायापासून तोंडापर्यंत तेरा वेळा फिरवून फेकून देण्याचा भन्नाट प्रकार केला जातो. हे सारे अर्थातच दृष्ट लागू नये म्हणून.

नजर लागणे किंवा दृष्ट लागणे ही गोष्ट अमावस्या-पौर्णिमेला तुफान जोरात असते अशी आंधळी समजूत आहे. हल्ली तर कारला, टू व्हीलरला, लिंबू-मिरची टांगण्याची बिन्डोक क्रेझ आलेली आहे. जगातील सुमारे चाळीस टक्के लोक नजर लागण्यावर विश्वास ठेवतात.

ही एक आदिम रानटी समजूत आहे. जंगलात राहणाऱ्या आदिवासींचा भुताखेतांवर आणि वाईट शक्तींवर विश्वास होता. तीच समजून आजही सूट-बूट-पॅन्ट-लेगिन्स वाले बाळगत आहेत. ट्रकवर 'बुरी नजरवाले तेरा मुँह काला' केलेले ढिगाने सापडतील आणि त्याचा परिणाम काय होतो याचा पुढेमागे कोणताच विचार करत नाहीत.

शंभर वर्षापूर्वी हेन्री गमचे नावाच्या मांत्रिकाने दृष्ट कशी काढावी यावर चक्क ग्रंथ लिहिला होता. संस्कृती तज्ञ जाॅन राॅबर्ट यांनी केलेल्या संशोधनाअंती असे आढळले आहे की जगातील सुमारे ३६% संस्कृती यावर विश्वास ठेवतात.

डोळ्यात अशी खरोखरच शक्ती असते काय? याचे उत्तर नाही असे आहे. डोळ्यातून बाहेर पडणारे दृष्टी किरण असतात ही जी समजूत आहे हीच मुळात भ्रामक समजूत आहे. त्यामुळे नजर लागणे हा निव्वळ भंपकपणा आहे. कोणत्या डोळ्यातून कशामुळे नजर लागली हे ओळखण्याचे कोणतेही निकष नाहीयेत. एक जण म्हणाला की दुसऱ्याची नजर लागली आहे म्हणून नजर लागणे सिद्ध होत नाही. जो असे म्हणतो त्याने डोळ्यात असं काय पाहिलं की ज्याने त्याला वाटलं की नजर लागली आहे?

आपल्या वागण्याला भरीस पाडणारी अनेक कारणे असतात. ज्यांना इंग्रजीत अॅट्रीब्युशन म्हणतात. ही कारणे पुराव्यानिशी असतील तर योग्य होत. पण बिनपुराव्याची कारणे जोडली तर त्यावेळी पक्षपात होतो. म्हणजे विनाकारण आपण सांगितलेल्या कारणांमुळे अन्याय होतो. जर या कारणात एखाद्या व्यक्तीचे नाव घेतले तर विनाकारण त्या व्यक्तीला बदनाम केले जाते. यास अॅट्रीब्युशन बायस म्हणतात.

हा पक्षपाती आरोप होय. हा जो कोणी करतो त्याला असे वाटत असते की आपला कोणीतरी छळ करतो आहे किंवा आपल्या विरोधात कोणी तरी कट केला आहे. याला संशय विकृती म्हणतात किंवा पॅरानाॅईया असे इंग्रजी मध्ये म्हणतात.

ही संशय विकृती बळावली की आरोप सुरू होतात. वाट्टेल तसे निष्कर्ष काढून ज्याच्यावर संशय आहे त्यावर थापले जातात. याच्या मुळाशी काळजीविकृती आणि भीतीविकृती असते. या दोन्ही मुळे ही व्यक्ती संशयी विकृतीची शिकार बनते. यातून भ्रम निर्माण होतात आणि अविवेकीपणाचा कळस गाठला जातो. नजर लागणे हा या कळसाचाच एक भाग आहे. ज्या व्यक्ती हा आरोप करतात त्याच व्यक्ती संशय विकृतीची शिकार बनलेल्या असतात.

म्हणूनच नजर लागणे हि अंधश्रद्धा सामाजिक मानसिकतेला खूप मोठा धोका निर्माण करते. खरंतर बऱ्याच वेळा दृष्टीदोष असलेल्या लोकांना आरोपी करून ते नजर लावतात असे खोटेच पसरविले जाते. तिरळे डोळे (स्क्विंट) किंवा मिचकावणारे डोळे किंवा थरथरणारे डोळे ज्याला ब्लेफारोस्पाझम असे म्हणतात, अशा दृष्टीदोषांच्या व्यक्तींवर आळ घेतला जातो. खरेतर यामुळे भांडणे वाद आणि समाजविघातक समजुती तयार होत जातात.

नजर लागणे ही समाजविघातक समजूत आहे. तशीच ती मनोविकृत देखील आहे. म्हणूनच तुझी नजर लागली असे कोणी म्हणू लागले तर समजावे ती व्यक्ती मनोविकृत किंवा समाजविघातक आहे आणि अशांपासून लांब राहिलेलेच बरे! नाहीतर संवेदनशील मनाचे लोक डिप्रेशन मध्ये जायला वेळ लागणार नाही!!

- डाॅ. प्रदीप पाटील