Emotional security in women : भोंदूबाबांच्या जाळ्यात उच्चशिक्षित महिलाही का अडकतात?
भावनिक सुरक्षिततेचा अभाव आणि मानसिक ट्रॉमाचा गहन परिणामामुळे महिला भोंदूबाबांच्या जाळ्यात अडतात का? डॉ. वृषाली राऊत यांचे विश्लेषण
महाराष्ट्र सध्या भोंदूबाबांच्या प्रकरणांनी हादरले आहे. नाशिक येथील अशोक खरात प्रकरणात शेकडो महिलांचे लैंगिक शोषण, कोट्यवधींची फसवणूक आणि बँक खात्यांचा गैरव्यवहार समोर आला आहे. त्यानंतर पुणे, ठाणे, खेड तालुका येथेही अशाच घटना उघडकीस येत आहेत. यात केवळ ग्रामीण भागातील महिलाच नव्हे, तर उच्चशिक्षित, उच्चपदस्थ आणि आर्थिकदृष्ट्या स्वावलंबी महिलाही सामील आहेत. यामागील खरे कारण केवळ अंधश्रद्धा नव्हे, तर बालपणापासून निर्माण झालेल्या भावनिक सुरक्षिततेचा (Emotional Security) अभाव आणि दीर्घकाळ टिकलेला मानसिक ट्रॉमा असल्याचे मानसिक आरोग्य तज्ज्ञ डॉ. वृषाली राऊत यांनी मॅक्स महाराष्ट्राशी बोलताना स्पष्ट केले आहे.
डॉ. वृषाली राऊत म्हणतात, “ज्यांना बालपणी सुरक्षितता मिळाली नाही, त्या व्यक्ती नेहमी असुरक्षित लोक आणि गटांकडे आकर्षित होतात, कारण ते त्यांना ‘परिचित’ वाटते.”
भावनिक सुरक्षितता म्हणजे नेमके काय?
भावनिक सुरक्षितता ही केवळ शारीरिक सुरक्षा नसते. ही एक मानसिक अवस्था आहे ज्यात व्यक्ती घर, नातेसंबंध, कार्यस्थळ आणि समाजात स्वतःला पूर्णपणे सुरक्षित, स्वीकारलेले आणि मुक्त वाटते. यात समाविष्ट आहे: आपल्या मतांना, भावनांना आणि निर्णयांना मान्यता मिळणे. रंग, रूप, लिंग, जाती किंवा धर्मावर आधारित कोणताही भेदभाव न होणे. ‘अंड्यावर चालण्यासारखे’ भीतीचे वातावरण नसणे. स्वतःला दाबल्यासारखे न वाटता मुक्तपणे व्यक्त होता येणे.
डॉ. राऊत सांगतात की, भारतातील बहुतेक कुटुंबांमध्ये मुलींना जन्मापासूनच ‘दुसऱ्या क्रमांकाचे नागरिक’ म्हणून वागवले जाते. मुलींना सांगितले जाते “पुरुषांना खुश करा”, “जास्त बोलू नका”, “कुटुंबाची प्रतिष्ठा जपा”. अन्न वाटपात, शिक्षणात, शारीरिक स्वातंत्र्यात आणि भावनिक अभिव्यक्तीत भेदभाव केला जातो. काही कुटुंबात आई-वडीलच मुलीच्या गडद रंगावर टीका करतात, शरीराच्या आकारावर, वजनावर, उंचीवर सतत टिप्पणी करतात. यामुळे बॉडी डिस्मॉर्फिक डिसऑर्डर सारखे मानसिक आजार उद्भवतात.
लैंगिक, शारीरिक किंवा शाब्दिक अत्याचार, उपेक्षा किंवा सतत टीका यामुळे मानसिक ट्रॉमा निर्माण होतो. याचे परिणाम गंभीर असतात. रोगप्रतिकारक शक्ती कमकुवत होते, सतत चिंता, डिप्रेशन, PTSD (Post Traumatic Stress Disorder), निर्णयक्षमता कमी होणे आणि आत्मसन्मानाचा अभाव.
ट्रॉमाग्रस्त महिलांना भोंदूबाबांचे आकर्षण का?
ट्रॉमामुळे मेंदूचे ‘सुरक्षा अलार्म’ सतत सक्रिय राहते. अशा महिलांना असुरक्षित वातावरणच ‘परिचित’ वाटते. सुरक्षित बालपण असलेल्या व्यक्तीला चांगले-वाईट सहज ओळखता येते, पण ट्रॉमाग्रस्त व्यक्तीला ते कठीण जाते.
भोंदूबाबांच्या आश्रमात किंवा गटात त्या आकर्षित होण्याची मुख्य कारणे ?
एक ‘बॉस’ सर्व निर्णय घेतो. जीवनातील अनिश्चितता कमी वाटते.
नियम, मंत्र, साधना, रितीरिवाज यामुळे दैनंदिन जीवन नियंत्रित आणि सुरक्षित वाटते.
गटातील सदस्य एकमेकांना ‘कुटुंब’ म्हणून स्वीकारतात, जे घरात मिळाले नाही.
तात्पुरती भावनिक दिलासा आणि स्वीकृती मिळते.
डॉ. राऊत यांनी याचे उदाहरण देताना ‘भूल भुलैया’ चित्रपटातील डिसोसिएटिव्ह आयडेंटिटी डिसऑर्डर आणि ‘Sacred Games’ मधील पात्रांचा उल्लेख केला. ट्रॉमाग्रस्त व्यक्ती तीन मुख्य प्रतिक्रिया देतात:
फ्रीझ रिस्पॉन्स – भावनिक सुन्नता, शोषण सहन करणे, विरोध न करणे.
पीपल-प्लीजिंग – शोषकाला सतत खुश करण्याचा प्रयत्न.
डिसोसिएशन – स्वतःपासून अलिप्त होणे, जसे भूत लागल्यासारखे वाटणे.
हे सर्व भावनिक सुरक्षिततेच्या अभावामुळे होते. महाराष्ट्र प्रगतिशील मानले जाते, तरीही पुरुषप्रधान मानसिकतेमुळे महिलांना घरापासूनच भावनिक सुरक्षितता मिळत नाही. यामुळे अंधश्रद्धा आणि भोंदूबाबांच्या जाळ्यात अडकण्याचे प्रमाण वाढते.
महाराष्ट्रातील घटनांचा क्रम
अलीकडील घटनांमध्ये हे स्पष्ट दिसते. नाशिक येथील अशोक खरात प्रकरणात शेकडो महिलांचे शोषण झाले. त्यानंतर पुणे जिल्ह्यातील शिवदत्त आश्रमातील नवनाथ गवळी, खेड तालुक्यातील ‘दोष निवारण’च्या नावाखाली शोषण, ठाणे परिसरातील ‘विक्की गुरू’ प्रकरण, पुण्यातील १४ कोटींची फसवणूक अशा अनेक घटना समोर आल्या आहेत. यात उच्चशिक्षित महिलाही सामील असल्याचे उघड झाले आहे. हे प्रकरण केवळ अंधश्रद्धेचे नव्हे, तर सामाजिक-मानसिक समस्या दर्शवतात. सुशिक्षित लोकही अगतिकतेमुळे भ्रामक गोष्टींना बळी पडतात, जसे डॉ. नरेंद्र दाभोळकर यांनी पूर्वी सांगितले होते.
आतून आणि बाहेरून बदल गरजेचा
डॉ. वृषाली राऊत यांच्या मते, भावनिक सुरक्षितता मिळवणे शक्य आहे. यासाठी दोन स्तरांवर काम करावे लागेल:
आतून बदल (Inner Work):
स्वतःच्या भावना ओळखणे आणि योग्य रीतीने हाताळणे शिकणे.
बालपणी रुजलेल्या चुकीच्या समजुती बदलणे – “मी कमी आहे”, “स्वतःची काळजी घेणे स्वार्थी आहे” इत्यादी.
व्यावसायिक काउंसलिंग किंवा थेरपी घेणे. भारतात मानसिक आरोग्याकडे दुर्लक्ष केले जाते, विशेषतः महिलांना. हे बदलणे आवश्यक आहे.
स्वतःच्या अंतर्मन (Intuition) वर विश्वास ठेवणे. एखादी व्यक्ती किंवा गट असुरक्षित वाटत असेल तर तिथून दूर राहणे.
बाहेरून बदल (Outer Work):
कुटुंबाने सक्रिय भूमिका घेणे. मुलींना समान वागणूक देणे, त्यांच्या मतांना महत्त्व देणे.
शाळा, महाविद्यालये आणि समाजात भावनिक सुरक्षितता निर्माण करणे.
अत्याचार झाल्यास तात्काळ कायदेशीर मदत घेणे. पोलीस, महिला आयोग, NGO.
पुरुषप्रधान मानसिकता बदलण्यासाठी सामाजिक जागरूकता.
महिलांनी स्वतःला प्रश्न विचारावा “माझ्या ऑफिस, नातेसंबंध आणि समाजात मी सुरक्षित आहे का? माझी मते मुक्तपणे व्यक्त करता येतात का? रंग, वजन, रूपावर सतत टीका होते का?” असल्यास त्या ठिकाणाहून दूर जाणे गरजेचे. भावनिक सुरक्षितता ही केवळ वैयक्तिक समस्या नाही, तर सामाजिक आणि राष्ट्रीय जबाबदारी आहे. जेव्हा प्रत्येक महिला आणि मुलगी सुरक्षित वाटेल, तेव्हाच खऱ्या प्रगतीचा अर्थ सार्थ होईल. डॉ. राऊत यांचे महत्त्वाचे वाक्य लक्षात ठेवण्यासारखे आहे. “सुरक्षितता न मिळालेल्या व्यक्ती असुरक्षित गटांकडे ओढल्या जातात, कारण ते त्यांना परिचित वाटते.” महाराष्ट्र सरकार, महिला आयोग, शिक्षण संस्था आणि कुटुंबांनी याकडे गांभीर्याने पाहिले पाहिजे. अंधश्रद्धा निर्मूलन कायद्याची कठोर अंमलबजावणी, मानसिक आरोग्य जागरूकता मोहिमा आणि काउंसलिंग सुविधा वाढवणे गरजेचे आहे. भोंदूबाबांच्या जाळ्यात अडकण्यापेक्षा स्वतःच्या अंतर्मनाकडे वळा. स्वतःला समजून घ्या, गरज पडल्यास व्यावसायिक मदत घ्या आणि पुढची पिढी अधिक सुरक्षित, आत्मविश्वासपूर्ण आणि स्वतंत्र घडवा. हे बदल एका रात्रीत होणार नाहीत, पण सातत्यपूर्ण प्रयत्नांनी नक्की शक्य आहेत.