Forgiveness and peace ही भावना केवळ शब्दांची नाही, तर एका अ थांग शांततेची आहे. हरीश राणा यांना मिळालेला हा सल्ला "स्वतःला आणि इतरांना माफ कर आणि आता शांत झोप" हा प्रत्यक्षात आपल्या सर्वांच्या आयुष्याचा अंतिम सारांश आहे. आयुष्याच्या संध्याकाळी जेव्हा आपण मागे वळून पाहतो, तेव्हा आपल्याला काय दिसते? साठवलेली संपत्ती, मिळवलेले मान-सन्मान की मनाच्या कोपऱ्यात जपून ठेवलेल्या काही जखमा? हरीश राणा यांना कोणीतरी सांगितले, "स्वतःला आणि इतरांना माफ कर आणि आता शांत झोप." हे शब्द वरकरणी साधे वाटले, तरी त्यात मानवी अस्तित्वाचे सर्वात मोठे सत्य दडलेले आहे.
आपण आयुष्यभर तक्रारींचे ओझे वाहत असतो. "त्याने माझ्याशी असे का केले?" किंवा "मी त्यावेळी ते का करू शकलो नाही?" या प्रश्नांच्या चक्रव्यूहात आपण अडकतो. पण मृत्यूच्या उंबरठ्यावर उभे असताना हे ओझे किती निरर्थक वाटते! स्वतःला माफ करणे म्हणजे आपल्या चुका स्वीकारून स्वतःला अपराधीपणातून मुक्त करणे. आणि इतरांना माफ करणे म्हणजे त्यांच्याबद्दलचा राग सोडून देऊन स्वतःच्या मनाला शांत करणे. जोपर्यंत मन द्वेषाने आणि पश्चातापाने भरलेले असते, तोपर्यंत माणसाला खरी 'झोप' म्हणजेच खरी शांती कधीच लाभत नाही. क्षमा ही दुसऱ्यावर केलेली दया नाही, तर ती स्वतःला दिलेली एक भेट आहे.
"मृत्यूला घाबरणे योग्य आहे का?" हा प्रश्न मानवी संस्कृतीइतकाच जुना आहे. खरं तर, आपण मृत्यूला घाबरत नाही, तर आपण 'अपूर्णतेला' घाबरतो. सुटून जाणाऱ्या नात्यांना, मागे राहणाऱ्या कामांना आणि अज्ञात प्रवासाला आपण घाबरतो. पण निसर्गाचा नियम असा आहे की, जे जन्माला आले आहे, त्याचा अस्त निश्चित आहे. ज्याप्रमाणे दिवसभराच्या कष्टानंतर रात्रीची झोप सुखावह वाटते, तसे आयुष्यभर सर्व कर्तव्ये पार पाडल्यानंतर मृत्यू हा एक विसावा वाटायला हवा. मृत्यू हे जीवनाचे विरोधी टोक नसून, तो जीवनाचाच एक परिपक्व भाग आहे. एकदा का आपण हे स्वीकारले की "मी इथला कायमचा रहिवासी नाही," तेव्हा मृत्यूचे भय गळून पडते.
आजच्या धावपळीच्या आणि यंत्रांच्या जगात अनेकांची एकच प्रामाणिक इच्छा असते: मृत्यू नैसर्गिक असावा. कृत्रिम श्वासोच्छवास, नळ्या आणि इस्पितळाच्या भिंतींऐवजी, आपल्या माणसांच्या सहवासात किंवा शांत एकांतात हा प्रवास संपवावा, ही भावना अत्यंत हृदयस्पर्शी आहे. नैसर्गिक मृत्यू म्हणजे केवळ शारीरिक प्रक्रिया नाही, तर ती एक मानसिक अवस्था आहे. जेव्हा माणूस स्वतःचे आयुष्य 'पूर्ण' जगलो आहे अशा समाधानात असतो, तेव्हा मृत्यू ही एक नैसर्गिक घटना बनते, आपत्ती नाही.
हरीश राणा यांना मिळालेला तो निरोप आपल्या सर्वांसाठीच आहे. झोपण्यापूर्वी ज्याप्रमाणे आपण घराचे दिवे मालवतो, तसे आयुष्याची सांगता करताना मनातील रागाचे, मत्सराचे आणि अहंकाराचे दिवे विझवून टाकायचे असतात. अंतिम सत्य हेच आहे की, आपण इथून जाताना काहीही सोबत नेणार नाही, फक्त एक हलके, शांत आणि तृप्त मन घेऊन जायचे आहे. त्यामुळे, आजच स्वतःला आणि इतरांना माफ करा. मनावरचे ओझे उतरवा. कारण ही शांत झोपच आपल्याला चिरंतन सत्याकडे घेऊन जाते.