Asiatic Society Mumbai Election : तरुणाईसाठी एशियाटिक सोसायटी का महत्त्वाची ?

Asiatic Society steps photos मुंबईच्या मध्यभागी असलेल्या द एशियाटिक सोसायटी ऑफ मुंबई या वास्तूसमोर अनेक तरुण-तरुणींचं फोटोसेशन सुरु असतं. या वास्तूच्या पायऱ्यावर बसून Photo फोटो, Reels  रिल्स काढतांनाचं चित्र आपल्याला नियमितपणे पाहायला मिळतं... तसं ही वास्तू आहेच एवढी आकर्षित की तिच्यासमोर उभं राहून फोटो काढण्याचा मोह आवरत नाही. परंतु या पलिकडे तरुणाईने या वास्तूचं महत्त्व समजून घेण्याचा प्रयत्न केला आहे का ? ही वास्तू कुणी, कधी आणि का बांधली असावी ? या वास्तूचं आपल्या शहरात काय महत्त्व आहे ? अनेक जण फक्त वाचन करण्यापुरतं या ठिकाणी भेट देत असतात किंवा स्पर्धा परीक्षांच्या अभ्यास करण्यासाठी येतात. असो, खरं तर या ज्ञानसंस्थेचं सौंदर्य बाहेरून तर आकर्षित आहेच. परंतु, बाहेरच्या दिसण्यापेक्षाही आतल्या ऐतिहासिक ठेव्यात बौद्धिक असं सौंदर्य दडलेलं आहे. ज्ञानाचा, हस्तलिखितांचा आणि इतिहासाचा अमूल्य खजिना या वास्तूत आहे. ही एक ऐतिहासिक संस्था आणि ग्रंथालय १८०४ मध्ये 'लिटरी सोसायटी ऑफ बॉम्बे' या नावाने स्थापन झाली असून मुंबईच्या सांस्कृतिक आणि बौद्धिक वारशाचे प्रमुख केंद्र मानली जाते. ही वास्तू १८३३ मध्ये पूर्ण झाली. तेव्हा मुंबईचे गव्हर्नर सर जॉन माल्कम यांनी म्हटले होते, "भारतात आतापर्यंत चव आणि उदारतेच्या जोडीने उभारलेली ही सर्वात भव्य इमारत आहे." दोनशे वर्षांहून अधिक काळ ही इमारत फक्त एक इमारत राहिलेली नाही; ती मुंबईच्या बौद्धिक इतिहासाची जिवंत साक्षीदार आहे. आत शिरताच जे दिसते ते नाही तर भव्य पायऱ्या किंवा स्तंभ, तर एक असा ठेवा जो शब्दांनी मोजता येणार नाही.

काय आहे या वास्तूत ?

एक लाखांहून अधिक पुस्तके, त्यात १५,००० दुर्मिळ आणि मौल्यवान ग्रंथ.

संस्कृत, प्राकृत, फारसी, अरबी, उर्दू या भाषांतील ३,००० हून अधिक प्राचीन हस्तलिखिते काही पाम-लीफवर, काही जुन्या कागदावर.

दांतेच्या ‘डिव्हाइन कॉमेडी’ची १४व्या शतकातील हस्तलिखित प्रत.

पु. ल. देशपांडे, दुर्गा भागवत यांच्यासारख्या थोर लेखकांच्या हस्तलिखितांचे संपूर्ण संग्रह.

हजारो वर्षांपूर्वीच्या शिलालेखांचे अभ्यास, जुन्या नकाशे, जर्नल्स, आणि भारताच्या इतिहासाचे असंख्य दस्तऐवज.

ही फक्त पुस्तके नाहीत; हे भारताच्या आणि आशियाच्या विचारांचे, संस्कृतीचे, भाषांचे, विज्ञानाचे आणि कलेतले जिवंत दस्तऐवज आहेत. येथे बसून संशोधन करणारे लोक  वीरचंद धरमसींसारखे आजीवन कार्यकर्ते, दुर्गाबाई भागवत यांच्यासारख्या विचारवंत यांनी याच ठिकाणी आपले आयुष्य घालवले. येथे जगभरातील विद्वान येऊन व्याख्याने देतात, चर्चा होतात, नवीन विचार जन्म घेतात.

आजच्या डिजिटल युगात, जेव्हा सर्व काही स्क्रीनवर येते, तेव्हा अशा जागा का महत्त्वाच्या राहतात ?

कारण इथे जे आहे ती फक्त माहिती नाही; ते अनुभव आहे. जुन्या पानांना हात लावणे, त्यांचा वास घेणे, शतकांपूर्वीच्या हस्ताक्षरांना वाचणे हे स्क्रीनवर मिळत नाही. हे ठिकाण आपल्याला सांगते की आपला इतिहास केवळ Google वर नाही तो या पानांमध्ये, या हस्तलिखितांमध्ये श्वास घेतो आहे. पण आज ही संस्था आणि तिचा ठेवा अनेक आव्हानांना तोंड देत आहे. पावसाळ्यात पाणी गळणे, फंगस लागणे, काही दुर्मिळ पुस्तके हरवणे किंवा नष्ट होणे, निधीची कमतरता. अशा वेळी नव्या पिढीने हे समजून घेणे गरजेचे आहे की, ही फक्त एक जुनी इमारत नाही, ही आपल्या सामूहिक स्मृतीची किल्ली आहे. एशियाटिक सोसायटीला भेट देणे म्हणजे फक्त पर्यटन नाही; ती आपल्या मुळांशी जोडले जाणे आहे. इथे येऊन एक पुस्तक उघडणे, एक हस्तलिखित पाहणे, एका संशोधकाशी बोलणे हे छोटेसे पाऊल आपल्या इतिहासाला जिवंत ठेवण्याचे काम करते. फोटो काढण्यापेक्षा, इथे येऊन बसणे, वाचणे आणि जपणे हेच आजच्या पिढीला खरतर सांगायचा उद्देश आहे. कारण जे ठिकाण आपला वारसा जपते, ते आपण जपले नाही तर तो वारसा उद्या फक्त आठवण राहील. या ऐतिहासिक अशा वास्तूचे सुरक्षित हातातून जपण्याचं काम येत्या काळात होणं गरजेचं आहे. अन्यथा सध्याची स्थिती पाहता अनेक महत्त्वपूर्ण अशा संस्था डोळ्यासमोर चुकीच्या हातात असल्यानं उद्धवस्थ झाल्याचं पाहायला मिळतेय. एशियाटिक सोसायटीच्या निवडणुकीच्या पार्श्वभूमीवर ही येणाऱ्या पिढीला नवा विचार तर देईलच परंतु येणाऱ्या पिढीनेही याच महत्त्व समजून हा वारसा जपला पाहिजे.