International Women’s Day : समानतेच्या भाषणाआड लपलेलं असमानतेचं वास्तव !

पुन्हा एकदा International Women's Day दार ठोठावतोय. दरवर्षी येतो, थोडा गाजावाजा करतो आणि निघूनही जातो. वाढदिवसासारखंच त्या एका दिवसापुरतं खास वागणं, कौतुकाचे शब्द, फुलांचा वर्षाव… आणि दुसऱ्या दिवशी पुन्हा सगळं नेहमीसारखं.

महिला दिनाचंही काहीसं असंच चित्र दिसतं. जिथे कार्यक्रम होतात, भाषणं होतात, तिथे तेवढ्याच उत्साह. पण ज्यांच्या आयुष्यात रोजच संघर्ष आहे, ज्यांना मान-सन्मानापेक्षा जगण्यासाठी झगडावं लागतं, त्यांच्यापर्यंत हा दिवस पोहोचतच नाही. खरंतर सन्मान, समानता आणि आधार हे एका दिवसापुरते मर्यादित नसावेत. ते प्रत्येक दिवसाच्या जगण्यात उमटले पाहिजेत. कारण अनेक महिलांसाठी दिनदर्शिकेतला “महिला दिन” वेगळा नसतो त्यांच्यासाठी सगळेच दिवस सारखेच असतात.

Gender inequality in India भारतात काम करत असताना दरवर्षी एक दिवस असा यायचा की ऑफिसचं वातावरण अचानक बदलायचं. बाकीच्या दिवशी सहजपणे होणारे विनोद, नजरा, बोलण्यातली टोचणी, बैठकीत दुर्लक्ष सगळं जणू गायब व्हायचं. त्या दिवशी मात्र स्त्रीचा सन्मान, कर्तृत्व, त्याग, माया यांची मोठमोठी भाषणं व्हायची. चॉकलेट्स, फुलं, केक… आणि “तुमच्यामुळेच जग सुंदर आहे” अशा ओळी. वरवर पाहता सगळं छान, पण आतून कुठेतरी पोकळ. ज्यांनी वर्षभर महिलांच्या मतांना थट्टेचा विषय बनवलं, त्याच लोकांनी त्या दिवशी आई, बहीण, मुलगी या नात्यांनी स्त्रीचं गौरवगान केलं की एक विचित्र विसंगती जाणवायची. जणू व्यक्ती म्हणून स्त्री नव्हे, तर नात्यांमधली स्त्रीच मान्य आहे. सुरुवातीला हे सगळं दुर्लक्ष करून निभावलं; पण नंतर या दिखाऊपणाची उबग यायला लागली. शेवटी त्या दिवशी सुट्टी घेऊन घरी बसणं जास्त सोयीचं वाटू लागलं.

आपण ज्या समाजात जगतो, तिथे लहानपणापासूनच फरक शिकवला जातो. रंगांपासून खेळण्यांपर्यंत, स्वभावांपासून स्वप्नांपर्यंत मुलगा आणि मुलगी यांच्यात रेषा आखल्या जातात. मुलगा रडू नये, मुलगी जास्त बोलू नये. मुलगा धाडसी, मुलगी सोज्वळ. एखाद्याने या चौकटी मोडल्या की त्याची खिल्ली उडवणं, त्याला वेगळं पाडणं अगदी सहज होतं. संवेदनशील मुलगा किंवा ठाम मुलगी दोघांनाही समाज पटकन लेबल लावतो. या सगळ्या चौकटींच्या पायावर उभा असलेला समाज एका दिवसात बदलतो अशी अपेक्षा ठेवणं अवास्तवच आहे. कारण समस्या केवळ वर्तनात नाही, तर विचारांच्या पायाभूत रचनेत आहे. घरातून, शाळेतून, चित्रपटांतून, राजकारणातून स्त्री-पुरुषांविषयी ठराविक समज सातत्याने पेरले जातात. “बायकांना ड्रायव्हिंग जमत नाही”, “त्यांना अर्थकारण कळत नाही”, “त्या भावनिक असतात म्हणून कमकुवत असतात” अशा समजुती इतक्या वेळा ऐकवल्या जातात की त्या सत्यासारख्या वाटू लागतात.

अनेकांना सेक्सिझम म्हणजे काय, याची कल्पना असते पण ती बहुतेक वेळा टोकाच्या उदाहरणांपुरती मर्यादित असते. उघड अपमान, नोकरीत संधी नाकारणं, शारीरिक छळ हे दिसलं की आपण त्याला भेदभाव म्हणतो. पण रोजच्या आयुष्यात जे अगदी सहज, हलक्याफुलक्या स्वरूपात घडतं, त्याकडे फारसं लक्ष जात नाही. हाच तो कॅज्युअल सेक्सिझम. तो एखाद्या मोठ्या कृतीत नसतो; तो बोलण्यात, नजरेत, अपेक्षांमध्ये, गृहितकांमध्ये असतो. उदाहरणार्थ, बैठकीत एखादी महिला ठाम मत मांडते तेव्हा तिला “जरा जास्तच आक्रमक” म्हणणं, पण पुरुषाने तसंच केलं तर त्याला “नेतृत्वगुण” म्हणणं. घरात मुलगा उशिरा आला तर “मुलं अशीच असतात” म्हणून दुर्लक्ष करणं, पण मुलगी उशिरा आली तर तिच्या चारित्र्यावर प्रश्नचिन्ह उभं करणं. ही उदाहरणं किरकोळ वाटतात, पण तीच हळूहळू ठाम समज बनवतात.

कॅज्युअल सेक्सिझमची एक वैशिष्ट्यपूर्ण गोष्ट म्हणजे तो अनेकदा विनोदाच्या आड लपलेला असतो. “अगं, तुम्हाला ड्रायव्हिंग जमत नाही”, “महिलांना लॉजिक कमी असतं”, “पुरुष रडत नाहीत” अशा वाक्यांवर लोक हसतात, टाळ्या देतात. बोलणाऱ्याचा हेतू कदाचित दुखावण्याचा नसतो, पण त्या वाक्यांमधून तयार होणारी चौकट मात्र स्पष्ट असते. एखाद्या व्यक्तीला त्याच्या लिंगावरून मर्यादित करणं, त्याच्या व्यक्तिमत्त्वाला ठराविक साच्यात बसवणं हेच त्यामागचं वास्तव. महत्त्वाचं म्हणजे हा भेदभाव फक्त पुरुषांकडूनच घडतो असं नाही. अनेक महिलाही त्याच समजुती पुढे नेताना दिसतात. कारण त्या ज्या संस्कारांत वाढल्या, त्यात हे सगळं “नैसर्गिक” मानलं गेलं. “मुलींनी जरा सांभाळूनच बोलावं”, “पुरुषांनी घरकाम केलं तर त्यांची नाचक्की होते” अशा विचारांमधून तेच साचे पुन्हा दृढ होतात. म्हणजेच समस्या व्यक्तीपुरती नसून संस्कृतीत खोलवर रुजलेली आहे.

कॅज्युअल सेक्सिझम ओळखणं कठीण जाण्याचं आणखी एक कारण म्हणजे तो नेहमीच नकारात्मक शब्दांत मांडला जात नाही. कधी कधी तो स्त्रीचं कौतुक करतानाही दिसतो. “बायका खूप सहनशील असतात”, “त्यांच्यात मायेचा सागर असतो” वरकरणी सकारात्मक वाटणाऱ्या या विधानांतही अपेक्षांची चौकट असते. जणू स्त्रीने कायम ममत्वपूर्ण, समंजस, त्यागी असायलाच हवं. त्या चौकटीबाहेर गेलं की ती “वाईट” ठरते. या सगळ्याचा परिणाम खोलवर होतो. एखाद्या मुलाला सतत सांगितलं की तो रडू नये, भावना दाखवू नये, तर तो हळूहळू स्वतःच्या भावनांपासून दुरावतो. एखाद्या मुलीला वारंवार सांगितलं की तिने जास्त महत्त्वाकांक्षी होऊ नये, तर तिच्या स्वप्नांवर मर्यादा येतात. कॅज्युअल वाटणाऱ्या या गोष्टी आयुष्यभरासाठी आत्मविश्वास, निवडी आणि नातेसंबंधांवर परिणाम करतात. म्हणूनच कॅज्युअल सेक्सिझम समजून घेण्यासाठी आणि ओळखण्यासाठी सजगता आवश्यक आहे. आपल्या बोलण्यात, विनोदात, कामाच्या पद्धतीत, मुलांना दिल्या जाणाऱ्या सल्ल्यांत कुठे आपण लिंगावर आधारित गृहितकं मांडतो आहोत का, हा प्रश्न स्वतःला विचारणं महत्त्वाचं आहे. बदल एका दिवसात होणार नाही, पण जाणीव झाली की सुरुवात नक्कीच होते. आणि कदाचित खरा बदलही तिथूनच सुरू होतो.

एवढ्या सगळ्या परिस्थितीतही एखादी महिला अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवते, धैर्याने लढते, तरी तिच्या पाठीशी उभं राहण्याऐवजी तिच्याच चारित्र्यावर प्रश्नचिन्ह उभं केलं जातं. “ही अशी नव्हती”, “हिला कुणीतरी भडकवलं असणार” अशा कुजबुजांत तिचा आवाज दाबण्याचा प्रयत्न होतो. अन्याय सहन करणाऱ्यालाच दोष देण्याची ही प्रवृत्ती अजूनही समाजात खोलवर रुजलेली आहे. आपल्या महिला कुस्तीपटूंनी जेव्हा उघडपणे संघर्ष केला, तेव्हा त्यांनाही संशय, अविश्वास आणि अपमानाला सामोरं जावं लागलं. जर देशाचं प्रतिनिधित्व करणाऱ्या खेळाडूंनाही अशी वागणूक मिळत असेल, तर सामान्य महिलांची परिस्थिती किती कठीण असेल, याची कल्पना सहज करता येते.

अनेक विषम आणि भेदभावपूर्ण विचारप्रवाहांच्या मुळाशी धार्मिक व्याख्या आणि परंपरा गुंतलेल्या दिसतात. म्हणूनच धर्म आणि patriarchy पितृसत्ताकता यांचे परस्परसंबंध समजून घेणे गरजेचे ठरते. अनेक समाजांमध्ये धर्माने केवळ आध्यात्मिक जीवनच नव्हे, तर कुटुंबव्यवस्था, नैतिकता आणि सामाजिक भूमिका यांनाही आकार दिला आहे. या प्रक्रियेत पुरुषसत्ताक रचना दृढ होत गेली. त्यामुळे पितृसत्ताकतेवरील पकड सैल होण्याची शक्यता काही धर्माधारित विचारसरणींना अस्वस्थ करणारी वाटते. त्यामुळे जोपर्यंत आपण धर्म व लिंगावर आधारलेले साचे मोडत नाही, तोपर्यंत नुसतं एक दिवस फुलं आणि केक देऊन बदल घडणार नाही. बदल हवा असेल, तर तो भाषणांत नव्हे तर रोजच्या छोट्या कृतीत दिसायला हवा. कोणाचं मत मध्येच तोडू नये, विनोदाच्या नावाखाली अपमान करू नये, समान संधी द्यावी, आणि सगळ्यात महत्त्वाचं व्यक्तीला व्यक्ती म्हणून पाहावं. स्त्री म्हणून नव्हे, तर माणूस म्हणून. तेव्हाच कोणताही दिवस खऱ्या अर्थाने साजरा होईल.

International Women’s Day 2024, Gender inequality in India, Casual sexism in India, Patriarchy in Indian society, Women empowerment news, Gender discrimination reality, Women’s Day hypocrisy, Workplace sexism India, Gender stereotypes in society, Everyday sexism examples