40 days fasting in Christianity : लेन्ट पिरियड म्हणजे काय रे भाऊ?

Why Christians Fast for 40 Days Before Good Friday सर्वसामान्य भारतीय लोकांचं ख्रिश्चन समुदायाबद्दलचं आकलन हे हिंदी सिनेमातून आलेलं असल्याने भारतातील ख्रिस्ती लोक म्हणजे रंगीबेरंगी कपडे, डोक्यावर फेल्ट हॅट आणि गळ्यात मोठा क्रॉस असलेली चेन परिधान करणारे, सदैव मांसाहारी अन्नावर ताव मारणारे, दारू पीत नाचणारे, विचित्र हेल काढत हिंदी बोलणारे आणि सतत "ओह माय गॉड" बोलणारे किंवा स्वतःच्या कपाळ, छाती व दोन्ही खांद्यांना स्पर्श करीत क्रुसाची खूण काढणारे लोक अशीच प्रतिमा तयार झालेली आहे. भारतातील अनेक धर्मियांप्रमाणेच, ख्रिस्ती समाजात सुद्धा उपवासाची धार्मिक प्रथा असल्याचे अनेकांना ठाऊकच नसते. ख्रिस्ती धर्मात ज्याला Lent period लेन्ट पिरियड किंवा उपवास काळ म्हणतात तो सध्या सुरु आहे. त्या निमित्ताने या उपवास काळाची ही तोंडओळख . . . .

Good Friday गुड फ्रायडे; म्हणजे ज्या दिवशी येशू ख्रिस्ताला क्रुसावर खिळून ठार मारण्यात आले तो दिवस. या दिवसाच्या चाळीस दिवस आधीपासून Lent in Christianity ख्रिस्ती लोकांचा लेन्ट पिरियड म्हणजे उपवास काळ सुरु होतो. या उपवास काळात ख्रिस्ती लोक जास्तीत जास्त वेळ प्रार्थनेत घालवतात. उपवास काळातील प्रत्येक शुक्रवारी चर्चमध्ये तसेच घरोघरी येशूच्या दुःखसहनाचे स्मरण करणारी क्रुसाच्या वाटेची भक्ती (Stations of the Cross) केली जाते. रविवारी नेहमीच्या मिस्सासोबत येशूच्या जीवनाची आणि दुःखसहनाची आजच्या काळातील आव्हानांशी सांगड घालणारी विशेष प्रवचने आयोजित केली जातात. या काळात चर्चमध्ये लग्नं लावली जात नाहीत किंवा इतर कुठलेही सण समारंभ साजरे केले जात नाहीत. काही लोक बुधवार आणि शुक्रवारी पूर्णपणे उपवास करतात. ख्रिस्ती लोकांत उपवासाला अमुक खाल्लेलं चालतं आणि तमुक खाल्लेलं चालत नाही असा प्रकार नसतो. काही लोक मांसाहार वर्ज्य करतात. काही लोक मद्यपान वर्ज्य करतात. दानधर्म करतात. अशाप्रकारे प्रत्येक जण कसल्या तरी भौतिक सुखाचा त्याग करण्याचा प्रयत्न करतात.

मागील काही दशकांमध्ये वसईत आणि मुंबईत आणखी एक परंपरा यानिमित्ताने पाळली जाते. ती म्हणजे रक्तदान. (इतरत्र देखील हे होत असल्यास मला कल्पना नाही.) रक्तदान हे श्रेष्ठदान ही बाब वसईतील ख्रिस्ती धर्मगुरूंनी लोकांना पटवून दिलेली असून दरवर्षी या सहा आठवड्याच्या उपवास काळात प्रत्येक चर्च संबंधित संस्थेद्वारे रक्तदान शिबिरांचे आयोजन केले जाते. धार्मिक परंपरांना विज्ञानाशी आणि बदलत्या काळाशी जोडून घेण्याची ख्रिस्ती धर्मपीठाची ही कृती नक्कीच स्पृहणीय आणि अनुकरणीय आहे.

उपवास काळ या प्रथेची सुरुवात:

ख्रिस्ती समुदायात आज जो ४० दिवसांचा उपवास काळ पाळला जातो त्याची सुरुवात पहिल्या-दुसऱ्या शतकांत झाली. मात्र तेव्हा ईस्टरच्या पूर्वी एकदोन दिवस किंवा फारतर एक आठवड्याचा उपवास करीत. तिसऱ्या चौथ्या शतकांत ख्रिस्ती धर्माला अधिक बांधीव स्वरूप येऊ लागल्यावर हा उपवासाचा कालावधी हळूहळू वाढत गेला व इसवी सन ३२५ च्या First Council of Nicaea या महासभेपासून ४० दिवसांचा उपवास अधिकृतपणे रूढ झाला.

चाळीस या संख्येला बायबलमध्ये विशेष महत्त्व आहे. नोहाच्या काळातील प्रलयात ४० दिवस व ४० रात्री पाऊस पडला. हा काळ पृथ्वीच्या शुद्धीकरणाचा आणि नव्या प्रारंभाचा मानला जातो. मोझेसने इस्राएली लोकांची गुलामगिरीतून मुक्ती करण्याआधी ते लोक ४० वर्षे वाळवंटात भटकत होते. मोझेसने सिनाई पर्वतावर ४० दिवस उपवास करून त्यानंतर देवाने त्याला दहा आज्ञा (Ten Commandments) दिल्या. येशू आत्म्याने परिपूर्ण होऊन यार्देन नदीपासून अरण्यात परतला व तेथे वाळवंटात त्याने ४० दिवस व ४० रात्री उपास केला अशी बायबलमधे नोंद आहे. (मत्तयकृत शुभवर्तमान ४१:२). या सर्वांचा आधार घेऊन प्रतीकात्मकरित्या हा चाळीस दिवसांचा कालावधी ठरविण्यात आला असावा.

Bible say about fasting  उपवासाविषयी बायबल काय म्हणते?

बायबलमध्ये उपवास (Fasting) हा केवळ अन्नत्याग नसून नम्रता, पश्चात्ताप, प्रार्थना आणि देवाकडे एकाग्र होणे असा आध्यात्मिक अर्थ आहे. लोक संकटाच्या किंवा पाप स्वीकाराच्या वेळी उपवास करत. दानिएल, दावीद, एस्तेर यांसारख्या व्यक्तींनी उपवास केल्याचे बायबलमध्ये दाखले आहेत. जुन्या करारातील, यशयाच्या पुस्तकात ५८व्या अध्यायात देव म्हणतो, “मी निवडलेला उपवास म्हणजे अन्यायाच्या साखळ्या तोडणे, गरीबांना मदत करणे.” तर नव्या करारातील मत्तयकृत शुभवर्तमानात, येशू म्हणतो, “तुमचा उपवास गुप्त असावा. उपवास हा दिखाव्यासाठी नव्हे, तर देवाशी नातेसंबंध दृढ करण्यासाठी असावा."

जेव्हा लोकांनी येशूला उपासाविषयी प्रश्न उपस्थित करून विचारले की, योहानाचे शिष्य व परुश्यांचे शिष्य उपास करतात, पण आपले शिष्य उपास करत नाहीत, त्याचे कारण काय? तेव्हा येशू म्हणतो की "वऱ्हाड्याबरोबर वर असताना वऱ्हाडी उपवास करू शकतील का? जोपर्यंत वर त्यांच्याबरोबर आहे तोपर्यंत ते उपवास करू शकत नाहीत. पण असे दिवस येतील की वर त्यांच्यापासून काढून घेतला जाईल; आणि त्या दिवशी ते उपवास करतील.” या वचनाचा अर्थ असा सांगितला जातो की, जोपर्यंत देव (वर) तुमच्यासोबत आणि तुम्ही देवासोबत आहात तो आनंदाचा काळ आहे त्यामुळे उपवास करण्याची गरज नाही. मात्र जेव्हा तुम्ही तुमच्या कर्माने देवापासून दूर जाल, तुमच्यात आणि देवात अंतर पडेल तेव्हा उपवास, पश्चाताप आणि प्रार्थना करणे गरजेचे आहे.

आणखी एके ठिकाणी येशू म्हणतो, बाहेरून माणसाच्या आत जे जाते ते त्याला भ्रष्ट करीत नाही, तर त्याच्या आतून जे बाहेर येते ते त्याला भ्रष्ट करते (मार्ककृत शुभवर्तमान ७:१५). ह्याचा अर्थ हा की, येशू कुठल्याही प्रकारच्या अन्नाला अशुद्ध किंवा त्याज्य ठरवीत नाही. त्याच्या मते अंतःकरणाची शुद्धी ही अधिक महत्वाची आहे. जुन्या करारात यशया संदेष्ट्याने म्हटल्याप्रमाणे, “ज्यामुळे केवळ शरीराला त्रास होतो असा उपवास देवाला अभिप्रेत नसून गरजवंताच्या वेदना जाणणे व त्या दूर करण्यासाठी प्रयत्न करणे हा खरा उपवास आहे.”

उपवास काळाचा उद्देश

बायबलमध्ये अन्नपदार्थ सेवन न करता, शरीराला त्रास देण्याच्या उपवासाचे समर्थन किंवा सक्ती केलेली नसली तरी आत्मशुद्धीसाठी हा उपवास पाळला जातो. लेन्ट हा उपवास आणि प्रायश्चित्ताचा काळ आहे. या काळाचा हेतू आत्मपरीक्षण करणे, आपल्या चुकांबद्दल पश्चात्ताप करणे, त्या चुकांचे पुनरावृत्ती न करण्याचा निर्धार करणे आणि प्रार्थनेद्वारे आपले आध्यात्मिक नूतनीकरण हा आहे. या काळात येशूच्या दु:ख सहनाचे स्मरण केले जावे, दानधर्म केला जावा, गरजू लोकांना मदत केली जावी अशी अपेक्षा असते. या काळात धर्मगुरूंकडे जाऊन आपल्या पापांची कबुली (Confession पश्चात्ताप संस्कार) देऊन त्या सुधारण्याचे देवाला वचन दिले जाते. इतर अनेक धर्मांप्रमाणेच ख्रिस्ती धर्मात देखील, शारीरिक संयमातून आध्यात्मिक जागरूकता वाढवणे हा उपवासाचा मुख्य उद्देश आहे.

गुड फ्रायडे आणि इस्टर कोणत्या दिवशी असतो?

२१ मार्च (Spring Equinox) रोजी दिवस आणि रात्र समसमान असतात. हा दिवस उत्तर गोलार्धातील वसंत ऋतूची अधिकृत सुरुवात मानला जातो. इसवीसन ३२५ मध्ये झालेल्या First Council of Nicaea प्रमाणे, २१ मार्चनंतर येणाऱ्या पहिल्या पौर्णिमेनंतरचा रविवार हा ईस्टरचा रविवार म्हणून ठरविण्यात आला. (ईस्टर म्हणजे ज्या दिवशी येशू मरणावर विजय मिळवून पुनरुत्थित झाला.) इस्टरच्या दोन दिवस आधीचा शुक्रवार हा गुड फ्रायडे किंवा शुभ शुक्रवार (येशू ख्रिस्ताच्या क्रुसावरील मरणाचा दिवस) ठरविला गेला. आणि गुड फ्रायडे पासून (रविवार वगळता) चाळीस दिवस मागे आल्यावर येणारा बुधवार हा राखेचा बुधवार (Ash Wednesday) ठरविला गेला. अशा प्रकारे राखेच्या बुधवारी सुरु होणारा ख्रिस्ती लोकांचा लेन्ट पिरियड शुभ शुक्रवारी संपतो. हे दोन्ही दिवस कडक उपवासाचे आणि प्रार्थनेचे म्हणून पाळले जातात. बऱ्याचदा अख्रिस्ती लोकांकडून, आपल्या ख्रिस्ती परिचितांना अपुऱ्या माहितीमुळे Happy Ash Wednesday किंवा Happy Good Friday अशा शुभेच्छा दिल्या जातात. त्या उचित नसून, शुभेच्छा द्यायच्या असल्यास Wish you a Blessed Ash Wednesday किंवा Blessed Good Friday अशा देता येतील.

राखेचा बुधवार (Ash Wednesday) म्हणजे काय?

जुन्या करारात (Old Testament) अंगाला राख फासणे व गोणपाट गुंडाळणे (Sackcloth and Ashes) हे पश्चात्तापाचे प्रतीक मानले जात असे. वर म्हटल्याप्रमाणे राखेचा बुधवार या दिवसापासून उपवास काळ सुरू होतो. त्या दिवशी धर्मगुरूद्वारे भाविकांच्या कपाळावर राखेचा क्रॉस काढून भाविकांना आपल्या नश्वर व क्षणभंगुर आयुष्याची जाणीव करून दिली जाते. कपाळावर लावण्यासाठी वापरली जाणारी राख ही, मागील वर्षीच्या झावळ्यांच्या रविवारच्या (Palm Sunday) दिवशी वापरलेल्या खजुरीच्या (Palm Leaves) पानांची जाळून तयार केलेली असते. राख लावताना धर्मगुरू म्हणतात, “तू माती आहेस आणि मातीतच परतशील.” यापुढील चाळीस दिवसांत पश्चात्ताप करा, आत्मपरीक्षण करा आणि सुवार्तेवर विश्वास ठेवा असा संदेश दिला जातो.

Palm Sunday (पाम संडे) म्हणजे काय?

ईस्टरपूर्वीच्या आठवड्याचा पहिला दिवस (रविवार), या दिवसाला झावळ्यांचा रविवार (Palm Sunday) असे म्हटले जाते. या दिवशी येशू ख्रिस्ताचा, त्याला यहुदी लोकांनी पकडण्याआधी, यरुशलेममध्ये जयोत्सवाने प्रवेश (Triumphal Entry) झाला, त्याचे स्मरण केले जाते. बायबलमध्ये म्हटल्याप्रमाणे, त्या दिवशी येशूने गाढवावर बसून यरुशलेम शहरात प्रवेश केला. लोकांनी त्यांच्या स्वागतासाठी खजुरीच्या (Palm Tree) फांद्या आणि आपली वस्त्रे रस्त्यावर अंथरली. त्या काळात खजुराच्या झाडाच्या फांद्या (Palm Leaves) या विजयाचे प्रतीक किंवा सन्मानाचे चिन्ह मानल्या जात असत. त्यांनी जयघोष केला, “होसान्ना (आमचे तारण कर), प्रभूच्या नावाने येत आहे तो धन्य!” लोक आपला जयजयकार करीत असतानाही येशूने गाढवासारख्या निकृष्ट समजल्या जाणाऱ्या जनावरावर बसून शहरात प्रवेश करणे हे लोकप्रियतेच्या शिखरावर असतानाही त्याच्या नम्रतेचे प्रतीक मानले जाते.

या घटनेचे स्मरण म्हणून चर्चमध्ये Palm Leaves आशीर्वादित केल्या जातात आणि भाविकांना दिल्या जातात. (मुंबई आणि वसईसारख्या ठिकाणी खजुराच्या झाडाच्या फांद्या पुरेशा प्रमाणात उपलब्ध नसल्याने माडाच्या झावळीच्या पात्या वापरल्या जातात). या आशीर्वादित केलेल्या फांद्या / पात्या भाविक श्रद्धेने आपल्या घरी नेऊन वर्षभर देव्हाऱ्यात ठेवतात.

Maundy Thursday म्हणजे काय?

शुभ गुरुवार (Maundy Thursday / Holy Thursday) हा गुड फ्रायडेच्या आदला दिवस आहे. या दिवशी येशू ख्रिस्ताने आपल्या शिष्यांसोबत घेतलेल्या शेवटच्या जेवणाचे (Last Supper) स्मरण केले जाते. Maundy हा शब्द Mandatum या लॅटिन शब्दावरून आलेला असून त्याचा अर्थ आज्ञा / आदेश असा आहे. (त्यामुळे या दिवसाला आज्ञा गुरुवार असेही म्हटले जाते). या भोजनाच्या आधी येशूने आपल्या शिष्यांचे पाय धुतले आणि म्हटले “जसे मी तुम्हांवर प्रेम केले, तसे तुम्हीही एकमेकांवर प्रेम करा.” या क्रियेतून त्याने नम्रता आणि सेवाभावाचा धडा घालून दिला.

या भोजनाच्या वेळी येशूने आपल्या हाती भाकर घेऊन म्हटले, हे माझे शरीर आहे हे तुमच्यासाठी अर्पिले जाईल. त्याने आपल्या हाती द्राक्षारस घेतला आणि म्हटले, हे माझे रक्त आहे हे तुमच्या साठी सांडले जाईल" ख्रिस्ती धर्मात या शेवटच्या भोजनाला युकरिस्ट / पवित्र भोजन (Holy Communion) स्थापना मानले जाते. चर्चमध्ये दररोज अर्पण केलं जाणारं मिस्साबलिदान (Mass) हे या शेवटच्या भोजनाचे स्मरण असते. ह्याच दिवशी येशूने भविष्यवाणी केली की, आपल्या शिष्यांपैकी एकजण त्याचा विश्वासघात करील. शेवटचे भोजन ही येशूच्या दु:खभोगाची (Passion) सुरुवात आहे. हे केवळ जेवण नसून ख्रिस्ती धर्मातील सेवा, प्रेम आणि बलिदान या महत्त्वाच्या तत्त्वांचा प्रारंभबिंदू मानला जातो. या दिवशी चर्चमध्ये विशेष प्रार्थनासभा आणि पवित्र भोजन सोहळा साजरा केला जातो. या दिवशी येशू ख्रिस्ताने धर्मगुरू पदाची स्थापना केली असेही मानले जाते. चर्चमध्ये वेदीवर धर्मगुरूद्वारे बारा भाविकांचे पाय धुण्याचा विधी केला जातो. शेवटचे भोजन या घटनेचे लिओनार्डो द व्हिन्सी या चित्रकाराने काढलेले The Last Supper हे चित्र जगप्रसिद्ध आहे.

ख्रिस्ती उपवास काळाचा ज्यू परंपरेशी संबंध

ख्रिस्ती धर्माचा उगम हा ज्यू धर्मामधून झालेला असल्याने या दोन धर्मातील प्रथा, परंपरा आणि प्रतिकांमध्ये बरेच साम्य आढळून येते. ज्यू लोकांचा योम किप्पूर (Day of Atonement) आणि ख्रिस्ती लोकांचा गुड फ्रायडे या दोन्ही दिवशी उपवास + प्रार्थना + पश्चात्ताप ह्यांचे कडक पालन केले जाते.

ज्यू लोकांच्या इजिप्तमधील गुलामगिरीतून मुक्तीच्या स्मरणार्थ Passover हा सण साजरा केला जातो. बायबलमधील पहिल्या तीन सुवार्तांनुसार (मॅथ्यू, मार्क, लूक), येशूने शिष्यांसोबत घेतलेले जेवण हे Passover या सणाचे भोजन होते. Passover साठी कोकराची कुर्बानी दिली जाते आणि येशूला “देवाचे कोकरू” (Lamb of God) मानले जाते. दरवाज्यावर लावलेल्या कोकराच्या रक्तामुळे ज्यू लोकांची विनाशापासून सुटका झाली असे मानले जाते. तर येशूच्या रक्तामुळे पापांपासून तारण झाले असा ख्रिस्ती लोकांचा विश्वास आहे. Passover हा गुलामगिरीतून मुक्तीचा दिवस आहे तर गुड फ्रायडे हा पापांतून आध्यात्मिक मुक्तीचा दिवस आहे.

गुड फ्रायडे Good Friday history

गुड फ्रायडे किंवा शुभ शुक्रवार या दिवशी एक मोठा जड लाकडी क्रूस येशूच्या खांद्यावर देऊन, त्याच्या डोक्यावर काटेरी मुकुट खुपसून, चाबकाचे फटके मारीत मारीत त्याला कालवारी डोंगरावर नेण्यात आले. तिथे त्याच्या हातापायाला खिळे ठोकून त्याला क्रुसावर खिळण्यात आले. तिथेच त्याचा मृत्यू झाला. यहुदी सैनिकांनी त्याच्या छातीत भाला खुपसून तो मरण पावल्याची खात्री झाल्यानंतर त्याचे पार्थिव शरीर उतरवून एका कबरेत ठेवण्यात आले. कबरेतून ते शरीर कोणी चोरून नेऊ नये म्हणून तिथे यहुदी सैनिकांचा पहारा बसविण्यात आला. ख्रिस्ती धर्मियांत हा पूर्ण दिवस प्रार्थना आणि कडक उपवासाचा पाळला जातो.

ईस्टर संडे Easter Sunday

तिसऱ्या दिवशी (रविवारी पहाटे) जेव्हा शिष्य येशूच्या पार्थिवाला लावण्यासाठी सुगंधी तेल घेऊन गेले तेव्हा त्यांना येशूचे शरीर तिथे आढळले नाही आणि तेथे प्रकट झालेल्या एका देवदूताने त्यांना येशू पुनरुत्थित झाल्याचे सांगितले. हाच दिवस येशूच्या पुनरुत्थानाचा (Resurrection) म्हणजेच ईस्टरचा सण म्हणून साजरा केला जातो. तदनंतर ठिकठिकाणी येशूने त्याच्या शिष्यांना सदेह दर्शन देऊन आपण पुनरुत्थित झाल्याचे सांगितले. गुड फ्रायडे नंतर तब्बल पन्नास दिवस अशा प्रकारे येशू आपल्या शिष्यांसोबत होता. पन्नासाव्या दिवशी (पेंटेकॉस्ट) येशू स्वर्गात गेला अशी ख्रिस्ती धर्मियांची श्रद्धा आहे. ईस्टरचा सण हा येशूने मरणावर मिळविलेल्या विजयाचा सण म्हणून साजरा केला जातो. या दिवशी चमचमीत आणि गोडधोड खाद्यपदार्थांसोबत रंगवलेली अंडी (Pysanka, पिसांका) किंवा अंड्यांच्या आकाराचे चॉकलेट्स सजवून ठेवण्याची आणि प्रियजनांसोबत खाण्याची प्रथा आहे. ईस्टर सणात अंडे हे नवजीवन, पुनर्जन्म आणि आशा यांचे प्रतीक मानले जाते. अंड्यांना लावला जाणारा लाल रंग हा येशूने आपल्यासाठी सांडलेल्या रक्ताचे प्रतीक तर हिरवा आणि सोनेरी रंग हे नवजीवन व आशा ह्याचे प्रतीक मानले जाते.

सॅबी परेरा

sabypereira@gmail.com

40 days fasting in Christianity, Lent period meaning, What is Lent in Christianity, Lent fasting rules, 40 days fasting in Christianity, Good Friday significance, Easter Sunday meaning, Ash Wednesday meaning, Christian fasting period, Why do Christians fast, Lent 2026 dates India