Right to Die with Dignity : सन्मानाने मरण्याचा अधिकार !

Passive Euthanasia in India  काही वर्षांपूर्वी मी एका bed ridden (अंथरुणाला खिळलेल्या) वृद्ध महिलेला चेकअप साठी होम व्हिजिटला जायचो. त्या काकू गेल्या सहा-सात वर्षांपासून बेडवरच होत्या. एका auto-immune disorder मुळे त्यांचे हातपाय निकामी झाले होते. त्या आजारावर कोणतेही उपचार नव्हते. एका कोपऱ्यात त्यांची खाट होती. त्यावरच जेवण, हागणं-मुतणं. तिची मुलगी आणि जावई तिची काळजी घ्यायचे. जरा तब्येत बिगडली म्हणजे मला बोलवायचे. मी गेलो की त्या काकू मला म्हणायच्या, "डॉक्टर साहेब मला असं जगायचा कंटाळा आलाय. देवाला प्रार्थना करते मला घेऊन जा, ह्या वेदनेतून मोकळं कर, पण देवही माझं ऐकत नाही. मला एखादं इंजेक्शन देऊन तुम्हीच मोकळं करा. मी हात जोडते तुम्हाला."तिच्या वेदना खरंच पाहावल्या नव्हत्या जात पण कुणी जगण्याला वैतागलं म्हणून काही असं कुणाला मारून टाकता येत नाही. असं करणं कायद्याने गुन्हा ठरतो. ते नैतिकता अन माणुसकीच्या दृष्टीनेही चुकीचे आहे. पण एका दृष्टीने विचार केला तर असं जगणं म्हणजे मरणापेक्षाही वेदनादायी असतं. ते भोगणाऱ्या व्यक्तीसाठीही अन तिची काळजी घेणाऱ्या कुटुंबियांसाठीही. ती व्यक्ती शारीरिक अन मानसिक पीडा भोगत असते. तिच्या जीवनात कसलाही आनंद, सुख किंवा आशा उरलेली नसते. एका कोपऱ्यात खाटेवर पडून छपराकडं पाहणं. दोन घास गिळणं अन जागेवरच मलमूत्र विसर्जन करणं. हे काही जगणं झालं?

पण तरीही आपल्या देशात दयामरण, इच्छामरण कायदेशीर नाही.

Mercy Killing आणि Euthanasia हे दोन्ही शब्द एखाद्या व्यक्तीचे दुःख संपवण्यासाठी तिचा मृत्यू घडवून आणण्याशी संबंधित आहेत, पण त्यांच्यात महत्त्वाचा फरक आहे.

Euthanasia (इच्छामरण)

Euthanasia म्हणजे एखाद्या व्यक्तीला असाध्य आजारामुळे असह्य वेदना होत असतील आणि त्यातून मुक्त करण्यासाठी वैद्यकीय पद्धतीने त्याचा मृत्यू होऊ देणे किंवा घडवून आणणे.

Euthanasia चे प्रकार:

1) Active euthanasia (सक्रिय इच्छामरण)

डॉक्टर थेट एखादे औषध किंवा इंजेक्शन देऊन मृत्यू घडवून आणतात.

2) Passive euthanasia (निष्क्रिय इच्छामरण)

रुग्णाला दिलेले जीवनरक्षक उपचार थांबवले जातात.

उदा. व्हेंटिलेटर काढणे, कृत्रिम अन्नपुरवठा थांबवणे.

भारतामध्ये Supreme Court of India ने काही अटींसह Passive euthanasia ला परवानगी दिली आहे (उदा. लिव्हिंग विल, डॉक्टरांची समिती इ.).

Mercy Killing (दयेपोटी हत्या)

Mercy killing म्हणजे एखाद्या व्यक्तीच्या वेदना संपवण्यासाठी दयेपोटी थेट त्याला मारणे. हे सहसा कोणताही व्यक्ती करू शकतो (डॉक्टर असणे आवश्यक नाही). बहुतेक देशांमध्ये, भारतातही, हे बेकायदेशीर मानले जाते. कायद्याच्या दृष्टीने ते हत्या (murder) म्हणून पाहिले जाऊ शकते.

उदाहरण:

जर एखाद्या नातेवाईकाने रुग्णाच्या वेदना संपवण्यासाठी त्याला विष दिले, तर ते Mercy killing मानले जाईल.

नुकतीच चर्चेत आलेली हरीश राणा केस नेमकी काय आहे ? हा भारतातील इच्छामृत्यू (Passive Euthanasia) संदर्भातील अत्यंत महत्त्वाचा आणि ऐतिहासिक न्यायालयीन खटला मानला जातो. हरीश राणा हा दिल्लीजवळील गाझियाबादचा तरुण होता. २०१३ मध्ये तो पंजाब विद्यापीठात शिक्षण घेत असताना PG च्या चौथ्या मजल्यावरून पडला. त्या अपघातात त्याच्या मेंदूला गंभीर दुखापत झाली आणि तो Permanent Vegetative State (कोमासारखी अवस्था) मध्ये गेला. तो पूर्णपणे अपंग (quadriplegia) झाला आणि १३ वर्षे बेडवरच होता. हरीशच्या पालकांनी न्यायालयात सांगितले की १३ वर्षांत त्याच्या तब्येतीत कोणतीही सुधारणा झाली नाही. तो स्वतः काही करू शकत नव्हता. बोलणे, चालणे, ओळखणे काहीच नाही. शरीरावर मोठ्या जखमा (bed sores) होऊ लागल्या. त्यामुळे त्यांनी आपल्या मुलाला सन्मानाने मृत्यू मिळू द्या अशी मागणी केली. २०२४ मध्ये दिल्ली हायकोर्टाने याचिका फेटाळली. नंतर त्याच्या पालकांनी सुप्रीम कोर्टात अर्ज केला. वैद्यकीय तपासणीसाठी दोन मेडिकल बोर्ड नेमले गेले. दोन्ही बोर्डांनी सांगितले, हरीश बरा होण्याची शक्यता अत्यंत कमी (negligible) आहे. शेवटी ११ मार्च २०२६ रोजी सुप्रीम कोर्टाने निर्णय दिला की : हरीश राणाचे life-support treatment काढून टाकण्याची परवानगी दिली जावी. हा निर्णय “Right to Die with Dignity” (सन्मानाने मृत्यूचा अधिकार) या तत्त्वावर आधारित आहे. हा भारतात passive euthanasia चा प्रत्यक्ष वापर झालेला पहिला मोठा खटला मानला जातो.

Passive euthanasia म्हणजे काय?

रुग्णाला मारण्यासाठी इंजेक्शन देणे नाही. पण life-support किंवा कृत्रिम पोषण काढून घेणे, म्हणजे मृत्यू नैसर्गिकरित्या होऊ देणे. भारतामध्ये Active euthanasia (जाणीवपूर्वक मृत्यू देणे) – बेकायदेशीर आहे. पण Passive euthanasia – काही परिस्थितीत परवानगी आहे. या केसने भारतात मोठी चर्चा निर्माण केली. मरण्याचा अधिकार असावा का? काय योग्य आहे ? जिवंत ठेवणे की सन्मानाने जाऊ देणे? गंभीर रुग्णांच्या कुटुंबीयांवर होणारा मानसिक-आर्थिक ताण इत्यादी मुद्द्यांवर चर्चा आणि चिंतन होणे खरंच गरजेचे आहे.

 डॉ.विजय रणदिवे