Hidden Buddhist Caves : कोकण किनारी कुनकेश्वराजवळ बुद्ध विहाराचा शोध !

Kunkeshwar Temple Malvan  कोकण किनारा अतिशय समृद्ध असा भाग आहे नितळ पाण्याचे सागर किनारा, पांढरे शुभ्र रेती असणारे स्वच्छ किनारे, नारळीची झाड, आंब्याची सुपारीची झाडे आणि मोकळ्या मनाचा आणि आदरतिथ्य करणारा कोकणी माणूस या साऱ्या निसर्गरम्य आणि आनंद देणाऱ्या वातावरणात वावरताना मालवणपासून जवळच असणाऱ्या कुणकेश्वर हे शिवाचे मंदिर समुद्र काठाला उभे आहे .या मंदिरात प्रवेश करताना जात, पात, धर्म भेद, स्त्री पुरुष हे काही भेद मानले जात नाहीत. स्वच्छ मंदिरामध्ये तुम्ही प्रवेश केल्यावर शिवपिंडीला तुम्ही स्पर्श करू शकता. पूजा करू शकता आणि श्रद्धेने तुम्ही नतमस्तक होता. शिव आहे म्हणजे पार्वती आलीच शेजारीच जोगेश्वरी देवीचे मंदिर आहे. ते नवीनच बांधले असावे असे वाटते त्या मंदिराच्या परिसरात माहितीचा एक फलक होता आणि तो वाचताना सर्वात खाली अर्ध्या किलोमीटरवर पांडवलेणी आहेत असा उल्लेख मला आढळला.

Buddhist caves Konkan  मला अनेक वेळेला अभ्यासाने माहित आहे की पांडवलेणी म्हणजे ही बुद्ध लेणी असतात त्यामुळे माझी उत्सुकता वाढली आणि मग आम्ही शोधत गेलो रस्त्याकडेलाच एक छोटसं फाटक होतं आणि तेथे एक व्यक्ती उभा होती. त्यांना आम्ही विचारताच त्यांनी फाटक उघडलं आणि डाव्या बाजूला हात करून सांगितलं " इथून चालत वरती जा आंब्याच्या कलमाच्या पुढे पांडवलेणी आहे "

आम्ही सरळ चालत गेलो आणि थोडा खडा चढ चढून गेल्यानंतर एक गुंफा दिसली त्या गुंफेच्या दोन दालनामध्ये बाहेरच्या खोलीवरचे छत पडलेले असावे आणि आतल्या भिंतीवर पिंपळाचे झाड उगवले आहे त्याच्या मुळ्या पसरलेल्या आहेत.

एक छोट्या खोदलेल्या दरवाजातून आत गेल्यावर एक प्रशस्त खोली होती जांभ्या दगडामध्ये कोरलेल्या गुहेमध्ये बुद्ध मूर्ती होत्या.

छोट्या छोट्या मूर्ती होत्या आणि छोटी शिवपिंड आणि नंदी नंतर बसवलेले दिसत होते मूळ ह्या खोलीमध्ये कोणती मूर्तीपूर्वी नसावी. बुद्ध संदेश यामध्ये मूर्ती पूजा नाकारलेली आहे. या बुद्ध विहारांमध्ये प्राचीन काळी बुद्ध साधू राहत असावेत. ध्यानधारणा करत असावेत असे इथले वातावरण आहे. सर्वात आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे तंतोतंत याच मापाचे, उंचीचे आणि दरवाज्याची खुदाई भुदरगड तालुक्यातील गारगोटीच्या गडावर जखिम पेठ जवळ मला आढळली. एका अखंड दगडामध्ये अशीच गुंफा कोरलेली आहे आश्चर्य असे की समुद्रकिनारी सुद्धा मालवणला हजारो वर्षांपूर्वी वारसा जपणारे हा बुद्ध विहार आहे याचा अर्थ आजूबाजूला बुद्ध धर्मीयांचे प्रार्थना स्थळ बुद्ध चैत्य निश्चितच असणार त्यामुळे कोकण किनारी बुद्ध संस्कृतीचे अवशेष जतन करण्याची गरज आहे आणि बुद्ध संस्कृतीचा आणि कातळ शिल्पांचा काही संबंध आहे का याचाही शोध घेण्याची गरज आहे. कदाचित सम्राट अशोककालीन काही शिलालेख सुद्धा कोकण किनारीच्या डोंगर दऱ्यामध्ये मिळू शकतील असे मला वाटते पण आज याची खरी प्रचिती, खरी ओळख पुरातत्त्व विभागाने समाजाला करून देण्यासाठी त्या ठिकाणी बुद्ध विहाराचा बोर्ड लावून या प्राचीन अवशेषाचे जतन करणे गरजेचे आहे.