Digital Era vs Deep Reading : बदलती वाचन संस्कृती - एकाग्रतेचे आव्हान आणि माहितीचा महापूर
photo courtesy - Chatgpt
Impact of social media on reading एकेकाळी सकाळची सुरुवात व्हायची ती वाफाळलेल्या चहाच्या कपाने आणि हातातल्या वर्तमानपत्राच्या सळसळणाऱ्या पानांनी. वर्तमानपत्र हे केवळ बातम्यांचे साधन नव्हते, तर ती एक शिस्त होती, एक संस्कृती होती. पण आज? आजच्या डिजिटल युगात 'वाचन संस्कृती' पूर्णपणे बदलली आहे. आपण माहितीच्या महापुरात पोहत आहोत, पण त्या माहितीची खोली मात्र दिवसागणिक कमी होत चालली आहे.
एकाग्रतेचा ऱ्हास आणि 'स्क्रोलिंग'चे व्यसन
आज आपल्यासमोरचे सर्वात मोठे आव्हान म्हणजे 'एकाग्रता'. पूर्वी एक मोठा लेख किंवा संपादकीय वाचताना आपण त्यात पूर्णपणे बुडून जायचो. आता आपण वाचतो पण 'स्कॅन' करतो. सोशल मीडियावरील १०-१५ सेकंदांच्या रिल्स किंवा हेडलाईन्स वाचण्याच्या सवयीमुळे आपली एकाग्रता कमी झाली आहे. मोठ्या मजकुराकडे पाहताच मेंदूला थकवा जाणवू लागतो. याला आपण 'इन्स्टंट ग्रॅटिफिकेशन' (त्वरित समाधान) म्हणू शकतो. आपल्याला लांब लचक विश्लेषण वाचण्याऐवजी, थेट निष्कर्ष हवा असतो. पूर्वी वर्तमानपत्रे आणि प्राइम टाइम टीव्ही हेच माहितीचे प्रमुख स्रोत होते. आता त्यांची जागा मोबाइलवरील 'पुश नोटिफिकेशन्स'नी घेतली आहे. एखादी घटना घडली की ती सेकंदात आपल्या स्क्रीनवर येते. पण यात एक मोठी त्रुटी आहे ही माहिती खंडाने येते, संदर्भाने नाही. टीव्हीवरील चर्चेत होणारा गोंधळ आणि वर्तमानपत्रातील सखोल विश्लेषण यांच्यातील दरी आता वाढली आहे. आपण माहिती तर भरपूर मिळवतोय, पण 'ज्ञान' मात्र दूर जात आहे. आज माहिती मिळवण्यासाठी वर्तमानपत्र आणि टीव्ही हे दोनच पर्याय उरलेले नाहीत. पॉडकास्ट, न्यूज ॲप्स, ट्विटर थ्रेड्स आणि न्यूजलेटर्स अशा अनेक माध्यमांतून आपल्यावर माहितीचा मारा होत आहे. पण यातून गोंधळ अधिक वाढतोय. अशा वेळी आपल्याला स्वतःच्या 'डिजिटल डायट'ची (Digital Diet) गरज आहे.
ठरवून वाचा: दिवसातला किमान अर्धा तास कोणत्याही डिजिटल नोटिफिकेशनशिवाय शांत बसून सखोल लेख किंवा पुस्तक वाचण्याची सवय पुन्हा लावून घ्या.
स्रोतांची निवड करा: हजारो स्रोतांऐवजी, विश्वासार्ह आणि सखोल विश्लेषण देणारे दोन-तीन स्रोत निवडा.
वेळ ठरवा: दिवसभरात सतत न्यूज ॲप्स उघडण्यापेक्षा, सकाळी किंवा संध्याकाळी ठराविक वेळीच बातम्या वाचा.
वाचन संस्कृती संपलेली नाही, ती फक्त तिचे स्वरूप बदलत आहे. आपण 'वाचण्या'कडून 'पाहण्याकडे' आणि 'ऐकण्याकडे' वळलो आहोत. पण वाचनाचा जो संथ आणि चिंतनशील आनंद आहे, त्याला पर्याय नाही. जर आपल्याला आपली एकाग्रता टिकवून ठेवायची असेल आणि स्वतःचे स्वतंत्र विचार जपायचे असतील, तर आपल्याला पुन्हा एकदा शब्दांच्या जगात डोकवावे लागेल. शेवटी, माहितीचे कितीही स्रोत आले तरी, खरी बुद्धिमत्ता ही माहिती गोळा करण्यात नसून, ती माहिती नीट समजून घेण्यात आणि तिचे विश्लेषण करण्यात आहे. तंत्रज्ञान आपल्याला माहिती देईल, पण विचार करण्याची क्षमता फक्त सखोल वाचनातूनच येईल.
आपण असे म्हणतो की वाचन संस्कृती आता कालबाह्य झाली आहे, पण वास्तव तसे नाही. ती पूर्णपणे संपलेली नाही, ती अजूनही जिवंत आहे. फरक इतकाच आहे की, तिची व्याप्ती आणि तिची पद्धत बदलली आहे. आपण शब्दांशी जोडलेले आहोतच, पण आपल्या वाचनाची खोली आणि सातत्य मात्र नक्कीच कमी झाले आहे.
पूर्वीच्या काळी एखादा वैचारिक लेख किंवा कादंबरी वाचताना आपण तासनतास एक ठिकाणी स्थिर बसून राहायचो. आजची स्थिती काय आहे? हातात पुस्तक घेतले की दोन मिनिटांत फोनची 'टिंग' वाजते आणि आपण वाचन सोडून त्या नोटिफिकेशन्सच्या जगात हरवतो. आपली एकाग्रता ही आता 'टिक-टिक' करणाऱ्या घड्याळासारखी झाली आहे क्षणभंगुर. एखाद्या विषयाचा सखोल अभ्यास करण्यापेक्षा, आपण आता केवळ 'हेडलाईन्स' वाचून समाधानी होतो. याला आपण 'फास्ट फूड' वाचन म्हणू शकतो. जसे फास्ट फूडने भूक लागते पण पोषण मिळत नाही, तसे आजचे 'हेडलाईन-आधारित' वाचन आपल्याला माहिती तर देते, पण 'ज्ञान' देत नाही.
माध्यम बदलले, पण सखोलता हरवली
आज आपल्याकडे माहितीचे अनंत स्रोत आहेत. सकाळी उठल्यापासून रात्री झोपण्यापर्यंत आपण बातम्यांच्या महापुरात असतो. प्राइम टाइम टीव्हीच्या आरडाओरडणाऱ्या चर्चा आणि वर्तमानपत्रातील संपादकीयांऐवजी आता आपल्याला 'न्यूज ॲप्स'चा आणि 'सोशल मीडिया फीड्स'चा आधार घ्यावा लागतो. वर्तमानपत्रे आणि प्राइम टाइम टीव्ही हे माहितीचे दोनच प्रमुख मार्ग राहिले नाहीत, हे खरे आहे. पण हे नवीन पर्याय आपल्याला 'मिळवण्याची' नाही, तर 'गमावण्याची' सवय लावत आहेत. आपण वाचतो, पण आपण समजून घेत नाही. आपण माहितीचा साठा करतो, पण त्याचे विश्लेषण करत नाही. यामुळेच, एखाद्या विषयावर आपली स्वतःची मते बनवण्याऐवजी, आपण 'फॉरवर्ड' केलेल्या मतांवर विसंबून राहतो.
वाचन संस्कृती कमी झाली आहे याचे सर्वात मोठे लक्षण म्हणजे आपली विचारशक्ती मर्यादित होत चालली आहे. जेव्हा आपण सखोल वाचतो, तेव्हा आपण विचार करायला शिकतो. जेव्हा आपण फक्त 'स्क्रोल' करतो, तेव्हा आपण फक्त पाहतो. ही संस्कृती पूर्णपणे नष्ट झालेली नाही, कारण आजही असे अनेक वाचक आहेत जे पुस्तकांच्या वासासाठी आणि शांत वाचनासाठी हपापलेले आहेत. पण त्यांची संख्या 'धूसर' होत आहे. ही संस्कृती पुन्हा जिवंत करण्यासाठी आपल्याला *'डिजिटल डिटॉक्स'*ची गरज आहे.
आठवड्यातून एकदा 'ऑफलाईन' राहा: दिवसातील काही तास असा ठरवा जिथे तुमचा फोन लांब असेल आणि हातात पुस्तक असेल.
हेडलाईन्सच्या पुढे जा: जर एखादी बातमी आवडली, तर तिचे मूळ संदर्भ शोधा, त्या विषयावरील लेख वाचा.
वेळेची गुंतवणूक: जस आपण जेवताना वेळ काढतो, तसाच वाचनासाठी एक वेळ निश्चित करा.
शेवटी, माहितीचा महापूर हा आपल्याला विचलित करण्यासाठी नसून, आपण त्यातून काय निवडतो हे महत्त्वाचे आहे. वाचन संस्कृती कमी नक्कीच झाली आहे, पण ती 'मृत' नाही. तिला पुन्हा ऊर्जितावस्था देण्याची जबाबदारी आपली स्वतःची आहे.