Nihilist Penguin : “प्राणीवर्तन, मानवी चेतना आणि सोशल मीडिया भ्रम”

The True Story Behind the Nihilist Penguin Viral Video  एक छोटासा व्हिडिओ ठरवून शूट केलेला असून त्यात नाट्यपूर्ण क्षण वाटत नाही. फक्त एक पेंग्विन बर्फाळ प्रदेशात उभा आहे, आपल्या जोडीदारापासून दूर निघालेला. हे दृश्य सध्या सोशल मीडियावर पुन्हा फिरत आहे आणि प्रत्येक इन्फ्लुएन्सरने त्याचा अर्थ स्वतःच्या सोयीने लावला आहे. आता “निहिलिस्ट पेंग्विन” म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या या क्लिपमध्ये अँटार्क्टिकेत एक पेंग्विन दिसतो, जो आपल्या वसाहत आणि समुद्रापासून आतल्या भागात चालून जातो. सोशल मीडियावर हे चित्र ह्यूमर, विडंबना आणि शांत पराजय यासाठी प्रतीक म्हणून फिरवले जाते.

ही क्लिप अंदाजे २००७ ची आहे, वर्नर हर्झॉग यांच्या माहितीपट Encounters at the End of the World मधून. यात एक Adélie पेंग्विन आपल्या वसाहताजवळ उभा असताना इतर पेंग्विन समुद्राकडे जातात, पण हे पेंग्विन आतल्या भागात चालू लागतो. बर्फ, हिम, दूरवर डोंगर कोठेही अन्न किंवा आश्रय नाही. पेंग्विन न थांबता एकट्याने चालत राहतो. हर्झॉगच्या वर्णनानुसार हा मार्ग जगण्यापासून दूर जाणारा आहे आणि परत येणे अशक्य आहे. दिग्दर्शकाने हा क्षण लांबपर्यंत कॅमेरा न घेता संपवला, त्यामुळे यात कोणताही ठोस निकाल दिसत नाही. या क्षणाचा अर्थ तेव्हाच लावला गेला होता, तोही पेंग्विनचा अभ्यास करणाऱ्या संशोधकांनी.

हा पेंग्विन Adélie प्रजातीचा आहे. हे पेंग्विन नेहमी बर्फाळ पण खडकाळ भागात राहतात. ते त्यांच्या नेव्हिगेशनसाठी सूर्यप्रकाशाचा वापर करतात, पण त्या प्रदेशात सहा महिने सूर्यप्रकाश नसतो. अशा वेळी निसर्गाने त्यांना अजून एक वरदान दिले आहे: त्यांच्या शरीरात असलेली “चुंबकीय ऊर्जा” पृथ्वीच्या चुंबकीय क्षेत्राशी orient होते, आणि त्यातून त्यांना दिशा समजते.

आतापर्यंत ही फक्त थिअरी होती, पण तीन वर्षांपूर्वी ऑक्सफर्ड विद्यापीठाच्या संशोधकांनी हे सिद्ध केले. पक्ष्यांच्या डोळ्यात चुंबकीय ऊर्जा असलेले प्रोटिन्स असतात, जे त्यांना नेव्हिगेशनसाठी मदत करतात. त्यामुळे पेंग्विन दरवर्षी हजारो किलोमीटरचा प्रवास न चुकता करू शकतो. पेंग्विन पृथ्वीच्या चुंबकीय क्षेत्राचा वापर करून दिशा ठरवतो आणि आपले स्थान ओळखतो. डोळ्यांतील क्रिप्टोक्रोम्स आणि शरीरातील सूक्ष्म मॅग्नेटाइट कण त्याला दिशा समजायला मदत करतात; ही माहिती ट्रायजेमिनल नर्व्हद्वारे मेंदूपर्यंत पोहोचते.

हा जो पेंग्विन एकटा निघून गेला, त्याचे नंतर काय झाले हे गूढच राहिले. पण हे काहीतरी नवीन नव्हते. जेव्हा हे घडत होते, तेव्हा हर्झॉग यांच्या जवळ अनेक पेंग्विनवर अभ्यास करणारे शास्त्रज्ञ होते. त्यांनी सांगितले की पेंग्विनच्या आयुष्यात असे प्रकार होतात, ज्याचे मुख्य कारण हे त्यांचे ओरिएंटेशन बिघडणे, ज्याला disoriented behavior म्हणतात. जरी आता या पेंग्विनला आपण माघारी आणून त्यांच्या समूहात जरी सोडले तरी तो माघारी जाणारच. याआधी आम्ही हे सगळे प्रयत्न केलेत त्याचा उपयोग होत नाही. "आणि सत्य हेच होते"

पुन्हा सतरा-अठरा वर्षांनी माणसांनी स्वतःच्या परीने त्याचे अर्थ काढायला सुरवात केली आहे, ज्यामध्ये सोशल मीडिया इन्फ्लुएन्सर लोकांचा जास्त हात आहे. त्यांच्या आकलनाप्रमाणे किंवा मला तो पेंग्विन त्याच्या भावना इतरांच्यापेक्षा जास्त समजल्यात हे दाखवण्याच्या नादात मूळ कारणच बाजूला पडलंय "तो पेंग्विन आपल्या शरीरातील ऊर्जेच्या असंतुलनामुळे हरवलाय" त्याच्यात झालेल्या चुंबकीय असंतुलनामुळे त्याला जिकडे समुद्र आहे तिकडे पर्वत तर पर्वताकडे समुद्र भासू लागला आहे. कोण आयुष्यातून जात असेल तर त्याला जाऊद्या, तुम्हीपण दुसऱ्याच्या आयुष्यातून असेच एकटे निघून जावा, लोकांच्यात राहू नका प्रवासाला एकटे निघा... वगैरे आता सोशल मीडिया इन्फ्लुएन्सर फक्त त्याचे असे वेगवेगळे अर्थ लावत बसले आहेत.

अरे पेंग्विन आणि माणसात खूप फरक असतो. फक्त पेंग्विनच नाही तर प्रत्येक पशु-पक्षी आणि माणूस यांच्या सोशल जीवनात खूप फरक असतो. पशु-पक्षीपण कळपाने, जोडीने आणि बरेचदा एकटेच राहतात. माणसाचे सुद्धा तसेच आहे फक्त कधी कोणाबरोबर राहायचे हि माणसाची परिस्थिती ठरवते, पशु-पक्षांच्या जगातपण हेच असतेय फक्त मानवी विज्ञान नाहीतर आध्यात्मिकता अजून एवढी प्रगत नाही कि त्यांच्या एकटेपणाच्या किंवा सहवासाच्या भावना समजू शकेल. पेंग्विनच्या एका कृतीवरून आपण आपली मानसिकता नाही ठरवू शकत, ना त्याने कुठल्या मानवाला पाहून, विचारून ती कृती केली होती ती त्याची इंट्रिनसिक म्हणजेच मूळ स्वाभाविक होती. मानवात आणि प्राण्यात जो मूलभूत फरक आहे तो म्हणजे Consciousness "चेतना" बाकी आपण सगळे कार्बन, ऑक्सिजन, नायट्रोजन, हॅड्रोजन कॅल्शियम सारख्या मूलद्रव्यांचे एक जटिल संयुग आहे. हीच मूलद्रवे पृथीवर निर्जीव असतात पण पशु पक्षी मानव जलचर याना मात्र सजीव रूप देतात मानवी चेतना इतर सगळ्या सजीवांपेक्षा लाखोपट अधिक विकसित आहे....

या क्लिपवरून आपण माणसाच्या भावनांशी तुलना करू इच्छितो, पण पेंग्विनचे मूळ स्वभाव आणि माणसाची चेतना वेगळी आहे. मानव म्हणून आपल्याकडे इतरांवर प्रभाव पाडण्याची, विचार करण्याची आणि जाणूनबुजून निर्णय घेण्याची क्षमता आहे. त्यामुळे प्राणी किंवा पेंग्विनच्या कृतीवरून त्यांच्या भावना किंवा हेतू मोजू नका; त्यांना त्यांच्या नैसर्गिक मार्गावर सोडू द्या.

मानवी चेतना (Consciousness) आणि प्राणी वर्तन यातील फरक लक्षात घेणे महत्त्वाचे आहे. माणूस विचार करू शकतो, अर्थ लावू शकतो आणि सामाजिक नियम पाळतो; प्राणी मात्र त्याच्या जैविक आणि पर्यावरणीय संकेतांवर अवलंबून राहतो. पेंग्विनच्या एका कृतीवरून मानवाच्या सामाजिक किंवा मानसिकतेचे माप लागू करणे तर्कसंगत नाही.

त्यामुळं पेंग्विनच्या एका कृतीचे मापदंड आपल्या जवळच्या माणसांना लावू नका. तुमच्या बोलण्यानं, तुमच्या कृतीनं, तुमच्या सहवासानं कुणीतरी जवळच दुखावलंय, पेंग्विनसारखं एकटाच मार्गस्थाला लागलंय तर त्याच्या दुसऱ्या जोडीदारसारखं पाहत बसू नका. जीव तोडून त्याच्या मनधरणीचा त्याला थांबवण्याच्या प्रयत्न करा.... मानवी उत्क्रांतीचा हाच पाय आहे. पृथीवरील संपूर्ण जीवश्रुष्टी ज्या संयुगावर अवलंबून आहे ते म्हणजे पाणी त्यातील एक ऑक्सिजन आणि दोन हायड्रोजन याच न्यायाने बंध असतात आणि त्यांना वेगळे करणे हा विज्ञानातील सर्वात जटिल प्रश्न आहे.

कदाचित माणूस म्हणूनच इतर पशु पक्षांपेक्षा वेगळा आहे.

डॉ. नानासाहेब थोरात