Tribute to Savitribai Phule : सत्यशोधक सावित्रीबाई फुले

Krantijyoti Savitribai Phule भारतीय समाजातील अंधश्रद्धा, जातिभेद आणि स्त्रीदास्याच्या काळोखात ज्या तेजस्वी स्त्रीने शिक्षणाचा दिवा पेटवला, त्या म्हणजे क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले. स्त्री शिक्षण, सामाजिक समता आणि मानवमूल्यांसाठी त्यांनी केलेला संघर्ष भारतीय समाजक्रांतीचा महत्त्वाचा अध्याय आहे. 10 मार्च 1897 रोजी सावित्रीबाई फुले काळाच्या पडद्याआड गेल्या. सावित्रीबाईंना विनम्र अभिवादन. सावित्रीबाई फुले यांचा जन्म 3 जानेवारी 1831 रोजी सातारा जिल्ह्यातील नायगाव येथे झाला. अल्पवयातच त्यांचा विवाह महात्मा ज्योतिराव फुले यांच्याशी झाला. त्या काळात स्त्रियांना शिक्षण घेण्याचा अधिकार नव्हता; मात्र ज्योतिरावांनी सावित्रीबाईंना स्वतः शिक्षित केले आणि त्यांना समाजपरिवर्तनाच्या चळवळीत सामील करून घेतले.

महात्मा ज्योतिराव फुले यांनी सावित्रीबाईंसोबत इ.स. 1848 मध्ये पुण्यात भिडे वाड्यात भारतातील पहिली मुलींची शाळा सुरू करून इतिहास घडवला. शिक्षिका म्हणून काम करताना सावित्रीबाईंना अपमान, शिवीगाळ, दगड-शेणाचा मारा अशा अत्याचारांना सामोरे जावे लागले; तरीही त्यांनी शिक्षणाचा मार्ग सोडला नाही. सामाजिक अपमान, अत्याचार आणि विरोधाला तोंड देत त्यांनी स्त्री शिक्षणाचे काम सुरूच ठेवले. सावित्रीबाई केवळ शिक्षिका नव्हत्या, तर त्या कवयित्री, समाजसुधारक आणि क्रांतिकारक विचारवंत होत्या. ‘काव्यफुले’ आणि ‘बावनकशी सुबोध रत्नाकर’ या त्यांच्या काव्यसंग्रहांतून त्यांनी स्त्री-शिक्षण, स्वाभिमान आणि समतेचा संदेश दिला. त्यांनी विधवांचे पुनर्वसन, बालहत्या प्रतिबंध, अस्पृश्यतेविरोधी कार्य आणि सत्यशोधक समाजाच्या माध्यमातून सामाजिक चळवळी उभ्या केल्या.

महात्मा फुले यांच्या मृत्यूनंतर सत्यशोधक समाजाचे काम सुरू ठेवण्यात सावित्रीबाईंचे मोठे योगदान होते. जगण्याच्या ऐन उमेदीच्या काळात महात्मा जोतीराव फुलेंबरोबर स्त्रीशिक्षणाचा वसा घेतलेल्या सावित्रीबाईंनी सत्यशोधक समाजाच्या बांधणीमधेही जोतीरावांना सक्रीय साथ दिली. जोतीरावांच्या बरोबरीने प्रस्थापित व्यवस्था झुगारणाऱ्या सावित्रीबाईंनी जोतीरावांच्या पश्चात सत्यशोधक समाजाचे काम पुढे नेले. 1897 साली पुण्यात प्लेगची साथ पसरली असताना प्लेगसारख्या जीवघेण्या साथीत मरणाची तमा न बाळगता सावित्रीबाई रुग्णांची सेवा करत राहिल्या. आपल्या डॉक्टर मुलाच्या यशवंतच्या सोबत सावित्रीबाईंनी रुग्णांची अहोरात्र सेवा केली. शेवटी त्यातच त्या गेल्या. एका आजारी मुलाला वाचवताना त्यांना स्वतःला प्लेगची लागण झाली आणि 10 मार्च 1897 रोजी त्यांचे निधन झाले. आपलं अख्ख आयुष्य समाजासाठी वेचणाऱ्या सावित्रीबाईंनी मानवतेसाठीच मृत्यूला कवटाळले. 

आज सावित्रीबाई फुले या स्त्री शिक्षणाच्या जननी, सामाजिक समतेचा झेंडा हाती घेणाऱ्या निर्भय परिवर्तनकर्त्या म्हणून ओळखल्या जातात. त्यांनी दाखवलेला मार्ग आजही स्त्री-मुक्ती आणि सामाजिक न्यायासाठी प्रेरणादायी आहे. सावित्रीबाई फुले या शिक्षण आणि सामाजिक समतेच्या क्रांतीच्या केंद्रबिंदू आहेत. आजही स्त्री शिक्षण, जातीय विषमता, आर्थिक दरी आणि लिंगभाव आधारित भेदभाव पूर्णतः संपलेले नाहीत. अशा परिस्थितीत सावित्रीबाईंचा संदेश अधिक ठळकपणे लागू होतो. त्यांनी शिक्षणाला मुक्तीचे साधन मानले आजच्या ज्ञानाधिष्ठित समाजात गुणवत्तापूर्ण, समताधिष्ठित आणि समावेशक शिक्षण ही काळाची गरज आहे. फेक न्यूज, अंधश्रद्धा आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोनाचा अभाव पाहता, सावित्रीबाईंची विवेकवादी भूमिका आज अधिकच आवश्यक ठरते.

आजचा समाज विज्ञान आणि तंत्रज्ञानात पुढे गेला असला, तरी मूल्यांची घसरण, असमानता, स्त्रीविरोधी मानसिकता, अंधश्रद्धा आणि सामाजिक दरी अजूनही दिसते. अशा परिस्थितीत सावित्रीबाईंचे शिक्षण आणि विवेकवाद आज अधिक महत्त्वाचे ठरतात. सावित्रीबाई शिक्षणाच्या माध्यमातून अन्यायाविरुद्ध उभे राहण्याचे बळ देतात. आजच्या सामाजिक अस्थिरतेत, स्त्रीविरोधी मानसिकता, असमानता आणि मूल्यघसरण यावर उत्तर शोधताना सावित्रीबाईंचे शिक्षणविचार मार्गदर्शक ठरतात. सावित्रीबाईंनी समताधिष्टीत समाज निर्मितीला हातभार लावला. सावित्रीबाई या इतिहासातील फक्त व्यक्ती नाहीत, तर वर्तमान आणि भविष्य घडवणाऱ्या विचारशक्ती आहेत, आजच्या समाजाला दिशा देणाऱ्या प्रेरणास्रोत आहेत. आणि म्हणूनच आपल्या कृतीतून समाजात नवविचार रुजविणाऱ्या सावित्रीबाईंना कायम स्मरणात ठेऊया. त्यांच्या मार्गांवर चालण्याचा प्रयत्न करूया, हेच सावित्रीबाईंना केलेले कृतिशील अभिवादन असेल.

Savitribai Phule, Savitribai Phule biography, Krantijyoti Savitribai Phule, Savitribai Phule contribution to education, Savitribai Phule death anniversary, Savitribai Phule social reformer, Savitribai Phule women's education, Savitribai Phule history, Savitribai Phule information, Savitribai Phule legacy