IPL vs international cricket : क्रिकेटचा ओव्हरडोस - आयपीएलनंतर प्रेक्षकांचा रस का कमी होतोय?

India is a cricket-mad country भारत हा क्रिकेटवेडा देश आहे असे आपण अभिमानाने सांगतो. गल्लीपासून दिल्लीपर्यंत क्रिकेट हा केवळ खेळ नसून एक धर्म मानला जातो. मात्र, गेल्या काही वर्षांत एक नवा प्रवाह पाहायला मिळत आहे. Indian Premier League impact on cricket fans विशेषतः इंडियन प्रीमियर लीग (IPL) संपल्यानंतर, आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट किंवा इतर फॉरमॅटबद्दल प्रेक्षकांमध्ये पूर्वीसारखा उत्साह दिसत नाही.  क्रिकेटमधील रस कमी होण्याची ही लक्षणे चिंतेची आहेत की हा केवळ एक तात्पुरता बदल आहे, याचा विचार करणे आवश्यक आहे. 

fans lose interest after IPL एकेकाळी वर्षातून काही मोजक्याच महत्त्वाच्या मालिका व्हायच्या, त्यामुळे प्रेक्षक त्या सामन्यांची आतुरतेने वाट पाहायचे. आता परिस्थिती पूर्णपणे बदलली आहे. आयपीएलचे दोन महिने दररोज सामने पाहिल्यानंतर प्रेक्षक मानसिकदृष्ट्या थकतात. आयपीएल संपताच काही दिवसांतच दुसरी आंतरराष्ट्रीय मालिका सुरू होते. सततच्या क्रिकेटमुळे 'नाविन्य' संपले आहे. जेव्हा एखादी गोष्ट गरजेपेक्षा जास्त उपलब्ध असते, तेव्हा तिचे मूल्य कमी होते, हेच क्रिकेटच्या बाबतीत घडत आहे. आयपीएलमुळे प्रेक्षकांना चौकार आणि षटकारांची सवय झाली आहे. तीन तासांत निकाल देणारा हा वेगवान खेळ पाहिल्यानंतर, पाच दिवसांची कसोटी किंवा आठ तासांचा एकदिवसीय (ODI) सामना पाहण्यासाठी संयम उरलेला नाही. आयपीएलमधील झगमगाट, मनोरंजन आणि 'थ्रिल' यासमोर द्विपक्षीय मालिका फिक्या वाटू लागल्या आहेत.

आयपीएलमध्ये आपले सर्वस्व पणाला लावणारे स्टार खेळाडू अनेकदा महत्त्वाच्या आंतरराष्ट्रीय मालिकांमधून विश्रांती घेतात. जेव्हा प्रेक्षकांना त्यांचे आवडते खेळाडू (उदा. विराट कोहली, रोहित शर्मा किंवा जसप्रीत बुमराह) मैदानात दिसत नाहीत, तेव्हा त्यांचा सामन्यातील रस कमी होतो. 'ब' टीम किंवा युवा खेळाडूंचे सामने पाहण्याकडे प्रेक्षक पाठ फिरवत आहेत. आयपीएलमध्ये आपण शहरांच्या नावावर आधारित संघांना पाठिंबा देतो. पण आयपीएल संपल्यानंतर पुन्हा देशासाठी खेळताना तोच जोश टिकवून ठेवणे चाहत्यांना कठीण जात आहे. Club vs country debate in cricket सततच्या फ्रँचायझी क्रिकेटमुळे 'क्लब व्हर्सेस कंट्री' असा वाद निर्माण झाला असून, international cricket आंतरराष्ट्रीय सामन्यांमधील ती जुनी 'देशभक्तीची भावना' कुठेतरी धूसर होताना दिसत आहे.

आजच्या डिजिटल युगात प्रेक्षकांकडे ओटीटी प्लॅटफॉर्म, शॉर्ट व्हिडिओ आणि इतर खेळांचे (उदा. फुटबॉल, कबड्डी) पर्याय उपलब्ध आहेत. जर क्रिकेटमध्ये काहीतरी विशेष किंवा अटीतटीचे घडत नसेल, तर प्रेक्षक लगेच आपला रिमोट किंवा मोबाईल स्क्रीन बदलतात. क्रिकेटमधील रस पूर्णपणे संपला आहे असे म्हणणे चुकीचे ठरेल, पण प्रेक्षकांच्या मानसिकतेत बदल झाला आहे हे निश्चित. आयपीएल ही एक 'इव्हेंट' बनली आहे, तर आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट ही 'प्रक्रिया'. जर क्रिकेट बोर्डांनी (BCCI आणि ICC) सामन्यांचे वेळापत्रक योग्यरित्या आखले नाही आणि खेळाचा दर्जा टिकवून ठेवला नाही, तर भविष्यात क्रिकेट केवळ ठराविक काळापुरतेच मर्यादित राहण्याची भीती आहे.

आयपीएल हे ग्लॅमर आहे, पण रणजी ट्रॉफी हे वास्तव आहे.

Importance of Ranji Trophy देशांतर्गत वेळापत्रक आणि आयपीएलमध्ये अंतर: रणजी ट्रॉफी किंवा विजय हजारे ट्रॉफी खेळणाऱ्या खेळाडूंना पुरेशी विश्रांती आणि तयारीसाठी वेळ मिळावा. आयपीएलच्या लिलावासाठी केवळ 'पॉवर हिटिंग' न पाहता देशांतर्गत क्रिकेटमधील सातत्य पाहिले जावे. रणजी ट्रॉफीचे सामने मोठ्या शहरांऐवजी लहान शहरांमध्ये आयोजित करावेत, जिथे स्थानिक प्रेक्षक मोठ्या संख्येने येतात. आयपीएलमध्ये न निवडल्या जाणाऱ्या खेळाडूंनाही देशांतर्गत क्रिकेटमधून सन्मानजनक उत्पन्न मिळावे, जेणेकरून ते केवळ आयपीएलच्या मागे न धावता लाल चेंडूच्या क्रिकेटवर लक्ष केंद्रित करतील. शेवटी, खेळाडूंनी हे समजून घेतले पाहिजे की आयपीएल तुम्हाला पैसा आणि प्रसिद्धी देऊ शकते, पण क्रिकेटच्या इतिहासात तुमचे नाव सुवर्ण अक्षरात तेव्हाच कोरले जाते, जेव्हा तुम्ही पांढऱ्या कपड्यात (Test Cricket) देशाला विजय मिळवून देता.

मुंबई क्रिकेटने देशाला इतके महान खेळाडू का दिले, याचे उत्तर या स्पर्धांमध्ये आहे.

हॅरिस शिल्ड (Harris Shield): ही १६ वर्षांखालील मुलांसाठीची स्पर्धा आहे. सचिन तेंडुलकर आणि विनोद कांबळी यांनी केलेली ६६४ धावांची ऐतिहासिक भागीदारी याच स्पर्धेत झाली होती.

जाईल्स शिल्ड (Giles Shield): ही १४ वर्षांखालील मुलांसाठी असते.

फॉरमॅट : हे सामने केवळ २०-२० षटकांचे नसून, अनेकदा दोन किंवा तीन दिवसांचे असतात. यामुळे मुलांमध्ये लहानपणापासूनच 'लंबी इनिंग' खेळण्याची आणि संयम ठेवण्याची सवय लागते.

हे भारतातील सर्वात मानाचे आणि जुने प्रथम श्रेणी (First-class) क्रिकेट आहे.

स्वरूप : हे 'लाल चेंडू' आणि 'पांढऱ्या कपड्यांमधील' ४ ते ५ दिवसांचे सामने असतात.

महत्त्व : यात ३८ संघ (राज्ये आणि रेल्वे/सर्विसेस) सहभागी होतात. या स्पर्धेत जो खेळाडू सलग २-३ मोसम धावा करतो किंवा विकेट्स घेतो, त्यालाच भारतीय कसोटी संघात स्थान मिळते.

आयपीएलचा प्रभाव: आजकाल अनेक खेळाडू रणजीमध्ये चांगली कामगिरी करून आयपीएल फ्रँचायझींचे लक्ष वेधून घेतात (उदा. यशस्वी जयस्वाल किंवा सर्फराज खान).

आयपीएलच्या धर्तीवर पण देशांतर्गत स्तरावर दोन महत्त्वाच्या स्पर्धा होतात:

विजय हजारे ट्रॉफी (Vijay Hazare Trophy): ही ५० षटकांची (ODI) स्पर्धा आहे. यात राज्यांचे संघ एकमेकांशी भिडतात.

सैयद मुश्ताक अली ट्रॉफी (Syed Mushtaq Ali Trophy): ही टी-२० स्पर्धा आहे. आयपीएल लिलावापूर्वी ही स्पर्धा महत्त्वाची ठरते, कारण इथल्या कामगिरीवरून खेळाडूंची किंमत ठरते.

जर आपल्याला आयपीएलच्या पलीकडे क्रिकेट टिकवायचे असेल, तर:

लाईव्ह टेलिकास्ट: रणजी ट्रॉफीचे सर्व सामने 'लाईव्ह' दाखवले गेले पाहिजेत, जेणेकरून खेळाडूंना ओळख मिळेल.

मानधन : एका रणजी सामन्यासाठी खेळाडूला मिळणारे मानधन वाढवले पाहिजे, जेणेकरून 'आयपीएल कॉन्ट्रॅक्ट' न मिळालेला खेळाडूही आर्थिकदृष्ट्या सुरक्षित राहील.

शालेय क्रिकेटचे जाळे : मुंबईसारखे शालेय क्रिकेटचे जाळे पुणे, नागपूर, कोल्हापूर आणि अगदी ग्रामीण भागातही पसरवणे गरजेचे आहे.

महान खेळाडूंच्या संघर्षाची गाथा ही कोणत्याही तरुण क्रिकेटपटूसाठी प्रेरणादायी असते. आपण मुंबईच्या दोन पिढ्यांचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या सुनील गावस्कर आणि रोहित शर्मा यांच्या प्रवासावर नजर टाकूया. दोघांचाही प्रवास 'मुंबईच्या गल्ली'तून सुरू होऊन 'जागतिक क्रिकेटच्या शिखरा'पर्यंत पोहोचला आहे.

सुनील गावस्कर यांचा काळ असा होता जेव्हा भारतीय क्रिकेटला जगात फारसे गांभीर्याने घेतले जात नव्हते. विशेषतः वेस्ट इंडिजच्या धिप्पाड आणि वेगवान गोलंदाजांची दहशत होती.

शालेय क्रिकेटचा पाया: गावस्कर यांनी मुंबईच्या सेंट झेविअर्स हायस्कूलमधून क्रिकेट खेळायला सुरुवात केली. शालेय क्रिकेटमध्ये त्यांनी खोऱ्याने धावा ओढल्या, ज्यामुळे त्यांना मुंबईच्या संघात स्थान मिळाले.

हेल्मेटशिवाय लढा: आजच्या काळात आपण कल्पनाही करू शकत नाही, पण गावस्कर यांनी जगातील सर्वात वेगवान गोलंदाजांचा (मायकल होल्डिंग, अँडी रॉबर्ट्स) सामना हेल्मेटशिवाय केला.

कसोटी क्रिकेटचे महत्त्व: त्यांनी भारताला हे शिकवले की कसोटी सामना 'ड्रॉ' करणे किंवा जिंकणे हे केवळ आक्रमकतेने नाही, तर संयमाने शक्य आहे.

या दोघांमध्ये एक गोष्ट समान आहे, ती म्हणजे 'मुंबईची खडूस वृत्ती'. म्हणजे काय?

विकेट न देण्याची जिद्द : कितीही कठीण परिस्थिती असली तरी मैदानावर पाय रोवून उभे राहणे.

मैदानावरचा आदर : क्रिकेट हा खेळ आहे आणि तो पूर्ण शिस्तीत खेळला पाहिजे, ही शिकवण त्यांना मुंबईच्या शालेय आणि क्लब क्रिकेटमधून मिळाली. आयपीएलमध्ये मिळणारा पैसा हा 'बाय-प्रोडक्ट' (उपउत्पादन) आहे. जर गावस्कर किंवा रोहित यांनी शालेय स्तरावर आणि रणजीमध्ये मेहनत घेतली नसती, तर आज ते या स्थानावर नसते.

Importance of Ranji Trophy, Ranji Trophy, Role of domestic cricket in India, Vijay Hazare Trophy, Syed Mushtaq Ali Trophy before IPL auction, School cricket system in Mumbai, Harris Shield history, Giles Shield importance