AI आधीच्या अनेक क्रांतिकारी तंत्रज्ञानांपेक्षा वेगळे कसे? वेगवान AI अर्थव्यवस्थेसाठी धोका की फायदा?

Artificial Intelligence आर्टिफिशिअल इंटेलिजन्स (एआय) तंत्रज्ञान गेली काही शतके विकसित होत गेलेल्या विविध तंत्रज्ञानाच्या साखळीतील अजून एक पुढची कडी म्हणायचे ? की ते वेगळे आहे ? वेगळे असेल तर किती वेगळे?

AI technology एआय तंत्रज्ञान भारताच्या आणि अनेक देशांच्या अर्थव्यवस्थेत बरीच उलथापालथ करणार हे आता नक्की होत चालले आहे. स्थूल अर्थव्यवस्थेवर, जीडीपीवर, उत्पादकतेवर, स्पर्धात्मकतेवर एआयचा पॉझिटिव्हच परिणाम होईल हे मेनस्ट्रीम वाले आवर्जून सांगत आहे. नेहमीप्रमाणे त्यांना सोयीची तेव्हढीच बाजू सांगतात ती लोक.

Impact of AI स्थूल अर्थव्यवस्थेवर पॉझिटिव्ह परिणाम होतील म्हणून सामान्य नागरिकांच्या आयुष्यावर निगेटिव्ह परिणाम होणारच नसतात असे काही नसते. कधीच नसते. हे मात्र ती मंडळी सांगत नाहीत. एआय संबंधात सामान्य नागरिकांच्या मनात चिंता आहेत. कारण या नवीन तंत्रज्ञानामुळे आपल्या आजच्या रोजगारावर नक्की काय परिणाम होणार? Future of jobs माझ्याकडे असलेले ज्ञान, कौशल्य कालबाह्य तर होणार नाही ना ? मला दुसरा रोजगार मिळेल का ? माझ्या पोटच्या मुलामुलींचे शिक्षण, रोजगार यांचे भवितव्य काय ? या प्रश्नांचा भुंगा त्याचे मन पोखरत आहे. भविष्यात या चिंता त्यांचे अजून रक्त काढणार आहेत.

एआय तंत्रज्ञानामुळे रोजगारावर होणाऱ्या परिणामांची ज्यावेळेस चर्चा होते त्यावेळी हे आवर्जून सांगितले जाते की जगाच्या इतिहासात कोणत्याही नवीन तंत्रज्ञानामुळे हा प्रश्न नेहमीच तयार झालेला आहे. आणि हे देखील आवर्जून सांगितले जाते की अशावेळी अर्थव्यवस्थेत नवीन प्रकाराचे रोजगार तयार होतात आणि तथाकथित बेरोजगारीची धार बोथट होत जाते. AI and economy या प्रतिपादनात तथ्य आहे हे कोणी नाकारत नाही. पण आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स आधीच्या अनेक क्रांतिकारी तंत्रज्ञानांपेक्षा वेगळे तंत्रज्ञान सिद्ध होईल याची शक्यता जास्त आहे. बघूया का ते ?

एआय बाबत अनेक वेगळ्या गोष्टी सांगता येतील.

१. याआधी आलेली तंत्रज्ञाने बरीचशी सेक्टर स्पेसिफिक होती. एआय तंत्रज्ञान एकाचवेळी अर्थव्यवस्थेच्या अनेक उपक्षेत्रांना कवेत घेईल. त्या क्षेत्रांचे पुनर्संघटन करण्याची शक्यता आहे. यात “एकाचवेळी’ हा शब्द आपल्या चर्चेसाठी महत्वाचा आहे.

२. आधीची तंत्रज्ञाने संथपणे, आहिस्ता आहिस्ता अंगिकारली गेली. त्यामुळे मानवी श्रम बाजाराला स्वतःमध्ये बदल करायला, नवीन कौशल्ये आत्मसात करायला अवकाश मिळत होता. ही प्रकिया काही पिढ्यांमध्ये घडवली गेली. हे सगळे फार आदर्श पद्धतीने घडले/ घडते असे नव्हे. पण ऍडजस्टमेंट होत गेल्या. एआय बाबत सर्वात नर्व्हस करणारी कोणती बाब असू शकते तर तो त्याचा येऊन आदळण्याचा वेग. कोणालाच अंदाज बांधता येणार नाही. तो अधिक नर्व्हस करणारा ठरू शकतो कारण शासन कोणताही हस्तक्षेप करणार नाहीये. तुम्ही आणि मार्केट काय ते बघा, म्हणणार शासन.

३. एआय साठी देखील काही मानवी कौशल्ये लागतील. त्यातून नवीन रोजगार तयार होतील. हे नवीन रोजगार उच्च शिक्षण / उच्च कौशल्य असणाऱ्यांसाठी असणार आहेत. जेव्हढे रोजगार एआय डिस्प्लेस करेल त्या तुलनेत एआय जे नवीन रोजगार तयार करेल त्यांची संख्या अत्यल्प असणार आहे हे नक्की.

४. एआय म्हणजे काही स्पर्श करू शकणारे मशीन नसणार आहे. जे लावण्यासाठी एकदा भांडवली खर्च केला, मॅनपॉवरला ट्रेनिंग दिले की पुरे असते. एआय स्वतःच सतत विकसित होत जाणार आहे. त्याच्या नवनवीन आवृत्या, अधिक प्रगत मॉडेल्स बाजारात आणली जाणार आहेत. एआय कंपन्यांनी बिलियन्स ऑफ डॉलर्सची जी भांडवली गुंतवणूक केली आहे त्यावर त्यांना हवे असणारे रिटर्न ऑन इन्व्हेस्टमेंट…त्यांना दरवर्षी मिळवायचे आहेत. दरवर्षी ! फक्त एकदा विक्री करून नाही ! त्याच कंपन्यांकडे नवनवीन अधिक प्रगत मॉडेल्स आणण्याचे कॅलेंडर तयार असणार आहे. त्याचा संबंध एआय वापर करणाऱ्या उद्योगातील रोजगार संधींशी आहे.

५. एआय मुळे सर्वात जास्त विपरीत परिणाम व्हाईट कॉलर रोजगार करणाऱ्या मध्यमवर्गावर होणार आहे. हा मध्यमवर्ग वर्ग देशाच्या अर्थव्यवस्थेतील उपभोग/ कंझमपशन क्षेत्राचा आधार आहे. त्याची क्रयशक्ती कमी झाली तर त्याचा परिणाम अर्थव्यवस्थेतील इतर उपक्षेत्रावर होऊ शकतो. त्या उपक्षेत्रातील रोजगार निर्मितीवर होऊ शकतो.

संजीव चांदोरकर (२६ फेब्रुवारी २०२६)