Asiatic Society history : एशियाटिक सोसायटी - ज्ञान, हस्तलिखितांचा आणि इतिहासाचा अमूल्य खजिना

Asiatic Society history एशियाटिक सोसायटी भारतात पहिल्यांदा अठराव्या शतकाच्या अखेरीला म्हणजे १७८४ ला कलकत्यात विल्यम जोन्सनं स्थापन केली. मुंबईची सोसायटी त्यानंतर वीस वर्षांनी स्थापन झाली. दोन वर्षांपूर्वी कलकत्याच्या सोसायटीत मी गेलो होतो. त्यांच्याकडचा हस्तलिखितांचा आणि जुन्या दुर्मीळ वस्तूंचा खजिना पाहिला. आपलं काम करता करता तिथं-अकबरानं करवून घेतलेलं फारसीतलं इलस्ट्रेटेड महाभारत, जोन्स, विल्किन्सनी भाषांतरित केलेले ग्रंथ आणि जगात पहिल्यांदा छापली गेलेली पुस्तकं असं काय काय पाहता आलं. जुनी कागदपत्रं, हस्तलिखितं रिस्टोर करणारी लॅब पाहिली. त्याविषयी लिहिलंही होतं. ज्यांना अर्कायव्हल माहिती आणि संदर्भशोधन करायचं आहे, अशांसाठी कलकत्यात पाच-सात जागा निश्चितच चांगल्या आहेत. त्यात नॅशनल लायब्ररी ही एक.

Mumbai मुंबईतल्या सोसायटीत नियमित बसून फार टिमटिम न करता आयुष्यभर मोठाली कामं करणाऱ्यांची रांगच आहे. पुरातत्त्व, इतिहास, कला, साहित्य, भाषा, लिपी, संस्कृती, सिनेमा असंख्य विषयांवर तिथं काम केलं गेलेलं आहे. दुर्गाबाईंचा तर सोसायटी हा दिवसभराचा स्थायी पत्ता असे. वीरचन्द धरमसींसारखे लोक आयुष्यभर तिथं बसून अव्याहतपणे काम करत राहिले. फारसी, प्राकृत, उर्दू, संस्कृत, अरबी अशा भाषांमधली शेकडो वर्षं जुनी हस्तलिखितं, जर्नल्स, लाखभर पुस्तकं, जुन्या दुर्मीळ वस्तू, नालासोपाऱ्यात सापडलेल्या प्राचीन शिलालेखांवरचं काम असा कितीतरी ऐवज तिथं आहे. जगभरातले शास्त्रज्ञ, लेखक-विचारवंत यांची व्याख्यानं तिथं झालेली आहेत. काही वर्षांमागे डेरिडाचंही व्याख्यान झालं होतं.

या सगळ्याचं मोल जाणणारेच सोसायटी जपू शकतील. अलीकडे अशा संस्था कशा नष्ट होताहेत, त्यातली हजारो वर्षं जपलेली जुनी कागदपत्रं, नकाशे- हलवून कुठे गेली याचा पत्ता लागू दिला जात नाही. जुन्या वारसा सांगणाऱ्या वास्तू रातोरात पाडल्या जाताना काही गोष्टी अटीतटीनं टिकवता आल्या तर उत्तम.

दुर्गाबाईंच्या मुलाखतीत कुठं तरी एशियाटिकच्या जर्नल्सचा आणि इंडियन ॲन्टिक्वेरीच्या जर्नल्सचा संदर्भ मिळाल्यावर ते अंक काही वर्षांमागे मी शोधत होतो. तेव्हा मेडोज टेलरचे लेख असलेला एक अंक सापडला होता. आणि सोबतीला हा एडिंबर्ग रिव्यूचा १८३० सालचा एक अंकही सापडला होता. तो कवी मनमोहन यांच्या संग्रहातला होता. त्याच्या पहिल्या पानावर आगरकरांची सही चिकटवलेली होती. टाकानं लिहिलेली साधी अक्षरं. स्पष्ट. स्वच्छ. थेट.

अशा संस्था दूर राहणाऱ्यांनाही बऱ्याच बऱ्या गोष्टींकडे ढकलत असतात. त्या संस्था बऱ्या लोकांच्या हातात सुरक्षित राहोत.