Nepal Election Results 2026 : नेपाळमध्ये सत्तांतराची नवी कहाणी: बालेन शहांच्या पक्षाचा ऐतिहासिक विजय

Balen Shah Nepal Prime Minister नेपाळमधील निवडणुक निकाल : गेल्या वर्षीच्या जेन झी क्रांतीमध्ये नेपाळमधील कम्युनिस्ट सरकार कोसळलं. बालेन शहा केवळ ३५ वर्षांचे आहेत. ते आता नेपाळचे पंतप्रधान होतील. त्यांच्या राष्ट्रीय स्वतंत्रता पार्टीला १६५ पैकी १२५ जागांवर विजय मिळाला. म्हणजे ७५ टक्के यश मिळालं. एवढं बहुमत कम्युनिस्ट क्रांतीनंतर कम्युनिस्ट पक्षालाही मिळालं नव्हतं.

नेपाळमधील संविधानानुसार थेट निवडणुका आणि पक्षनिहाय टक्केवारीनुसार पक्षाने नियुक्त करायचे लोकप्रतिनिधी अशी तरतूद आहे. त्यासाठी एकूण ११० जागा आहेत. यापैकी ५७ जागांवर राष्ट्रीय स्वतंत्रता पार्टीला यश मिळालं आहे. त्यामुळे १६५ अधिक ५७ जागा राष्ट्रीय स्वतंत्रता पार्टीला मिळाल्या आहेत. एवढं यश आजवर नेपाळमधील कोणत्याही राजकीय पक्षाला मिळालं नव्हतं (अपवाद नेपाळी काँग्रेसला १९५२ साली मिळालेलं यश) मात्र तरिही दोन तृतियांश बहुमतासाठी राष्ट्रीय स्वतंत्रता पार्टीला दोन जागा कमी आहेत. नेपाळ छोटा देश असला तरिही त्या देशातील विविधता या निकालांमधून दिसते. बालेन शहा हे मधेशी आहेत म्हणजे तराईच्या प्रदेशातले आहेत. आजवर नेपाळचे सर्व नेते मग ते राजे असोत की पंतप्रधान वा अध्यक्ष, काठमांडू आणि डोंगराळ प्रदेशातले होते. तराईच्या प्रदेशातला पहिला पंतप्रधान नेपाळने निवडला आहे.

नेपाळच्या संविधानानुसार संसदेत ३३ टक्के प्रतिनिधीत्व महिलांना मिळायला हवं. थेट निवडणुकांमध्ये केवळ १४ महिला निवडून आल्या आहेत. त्यापैकी १३ राष्ट्रीय स्वतंत्रता पार्टीच्या आहेत. साहजिकच प्रमाणशीर मतदानानुसार ५७ पैकी ४७ महिला या पक्षाला नियुक्त कराव्या लागतील. साहजिकच नेपाळच्या सत्ताधारी पक्षात महिलांचं प्रमाण लक्षणीय असणार आहे. नेपाळच्या राजकारणावर ब्राह्मण आणि क्षत्रिय यांचं पूर्वापार वर्चस्व आहे. हे दोन्ही वर्ग वा वर्ण वा जाती, डोंगराळ प्रदेशातील आहेत. त्यांना खस ब्राह्मण आणि खस छेत्री असं म्हटलं जातं. गेल्या वर्षीच्या जेन झी आंदोलनात याच जातिसमूहातले तरुण-तरुण आघाडीवर होते.

भौगोलिकदृष्ट्या नेपाळचे तीन भाग आहेत. पर्वती प्रदेश ज्यामध्ये गुरखा, तिबेटी व अन्य समूह आहेत. हा प्रदेश हिमालयाच्या उत्तुंग शिखरांचा आणि बर्फमय असतो. साहजिकच तिथे लोकसंख्या विरळ आहे. काठमांडू, पोखरा हा प्रदेश शिवालिक टेकड्यांचा आहे. येथील ब्राह्मण आणि छेत्री समूहांच्या हातात नेपाळच्या सत्तेच्या किल्ल्या असतात. राणाशाही असो की काँग्रेस वा कम्युनिस्ट सत्ता ब्राह्मणांच्याच हाती असायची. नेपाळमधील सर्व कम्युनिस्ट ब्राह्मो कम्युनिस्ट आहेत. तिथली कम्युनिस्ट क्रांतीही ब्राह्मो कम्युनिस्टांनी केली. मधेश अर्थातच मैदानी प्रदेशात बिहार, उत्तर प्रदेश येथील लोकही आहेत. त्यांना नेपाळी राज्यकर्त्या वर्गात महत्वाचं स्थान नव्हतं. १९५० पर्यंत नेपाळमध्ये जातिव्यवस्थेला अधिकृत मान्यता होती. एका गुन्ह्यासाठी जातीनुसार प्रत्येक व्यक्तीला वेगवेगळ्या शिक्षा होत्या.

भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातून लोकशाही, सामाजिक न्याय या प्रेरणा नेपाळने घेतल्या. नेपाळी काँग्रेसची स्थापना त्यातूनच झाली. प्रेरणा होती गांधींजींची. नेपाळी काँग्रेसचे एक संस्थापक बिश्वेवर प्रसाद कोईराला यांचे गांधीजी, राममनोहर लोहिया, जयप्रकाश नारायण यांच्याशी निकटचे संबंध होते. कोईराला हे नेपाळी भाषेत कथा-कविताही लिहायचे. फणिश्वरनाथ रेणु हे हिंदी लेखक, कोईराला यांच्या घरातच वाढले. बी. पी. कोईराला यांना ते थोरला भाऊ मानायचे. नेपाळी काँग्रेसने पुकारलेल्या राणाशाहीच्या विरोधातील आंदोलनात रेणु म्हणूनच सामील झाले होते. ते आंदोलन सशस्त्र होतं. १९४२ च्या चले जाव आंदोलनात रेणुंनी अहिसंक आंदोलन केलं होतं. त्यासाठी कारावास भोगला. नेपाळमधील राणाशाहीच्या विरोधातील आंदोलनात ते कमरेला पिस्तुल लटकावून सामील झाले.

काही वर्षांपूर्वी मी बिहारमध्ये रेणुंच्या कोसी अंचलमध्ये हिंडलो होतो. त्यावेळी बिराटनगर म्हणजे नेपाळमध्ये गेलो होतो. तिथे कोईराला यांचं घर पाह्यलं होतं. कारण रेणु तिथे होते. जेन झी आंदोलनात कोईराला यांचं घर जाळून टाकण्यात आलं. म्हणजे जिथून नेपाळच्या राणाशाहीच्या विरोधात आंदोलन सुरु झालं ते घर जेन झी आंदोलकांनी जाळून टाकलं. असो. नेपाळ कशाचं उत्पादन करतो हा यक्षप्रश्न आहे. नेपाळची अर्थव्यवस्था आर्बिट्राज अर्थात दलालीवर चालते. भारत वा अन्य देशांतून वस्तू विकत घ्यायच्या आणि विकायच्या. नेपाळमध्ये शेती वगळता अन्य कोणतंही औद्योगिक उत्पादन नाही. दर रोज हजारो नेपाळी तरुण-तरुणी परदेशात रोजगारासाठी जातात.

नेपाळमधील गावा-गावात जपानी आणि कोरीयन भाषेचे क्लासेस चालतात. पैसे भरा आणि तिथे नोकरी मिळवा. अशा जाहिराती असतात. राणाशाही, नेपाळी काँग्रेस किंवा कम्युनिस्ट क्रांती, कोणीही यावर कोणताही तोडगा काढू शकले नाहीत. नेपाळी ही राष्ट्रीय भाषा आहे. पण ५० टक्के लोकांना ती अवगत नाही. एवढी विविधता नेपाळमध्ये आहे. आजही पूर्वास्पृश्यांना भेदाभेदाच्या विरोधात न्यायालयात दाद मागता येईल असा कायदा नेपाळमध्ये नाही.

नेपाळ म्हणजे भारताचं लघुरुप आहे. जेन झी क्रांती असं म्हणणं हा बावळटपणा आहे. मुद्दा असतो उत्पादनं कोणती, उत्पादन संबंध काय आहेत, त्यामध्ये शोषितांना काय स्थान आहे, इत्यादी. मात्र अशा चर्चा भारतीय प्रसारमाध्यमांमध्ये अपवादानेच आहेत. बालेन शहा आणि राष्ट्रीय स्वतंत्रता पार्टीला भरघोस शुभेच्छा.

(साभार - सदर पोस्ट सुनील तांबे यांच्या फेसबुक भिंतीवरून घेतली आहे.)

Balen Shah Nepal Prime Minister,Nepal election results, Rastriya Swatantra Party victory, Nepal political change, Nepal new government, Nepal parliament election results, Nepal Gen Z revolution, Nepal politics latest news, Nepal government collapse