Digital burnout : थकवा शरीराचा की मेंदूचा? – डिजिटल व्यसनाचा विळखा !

"आपण जेव्हा कामावरून थकून घरी येतो, तेव्हा मनात एक सुप्त इच्छा असते थोडं वाचन करावं, घराचा एखादा कोपरा नीट करावा किंवा शांतपणे स्वतःसाठी वेळ द्यावा. पण, सोफ्यावर बसल्या बसल्या हातात मोबाईल येतो आणि आपण 'रील्स'च्या किंवा 'एक्स' (ट्विटर) वरील राजकीय वादाच्या अशा गर्तेत अडकतो की तासनतास कुठे निघून जातात हे समजत नाही. हा केवळ वेळेचा अपव्यय नाही, तर हा एक 'बौद्धिक आळस' आहे. तंत्रज्ञानाने आपल्याला माहिती तर दिली, पण आपली एकाग्रता हिरावून घेतली आहे. आज आपल्याला पुस्तक वाचण्यासाठी लागणारी मानसिक शांती मिळत नाहीये, कारण आपला मेंदू सतत 'पुढचं काय?' (What's next?) या डिजिटल हव्यासामध्ये गुंतलेला असतो.

दिवसभर बातम्यांचे कव्हर करणे किंवा पत्रकारितेतील धावपळ यामुळे आपण आधीच मानसिकदृष्ट्या थकलेले असतो. घरी आल्यावर "आता काय करावे?" हा निर्णय घेण्याइतकीही ऊर्जा उरत नाही. मोबाईल हातात घेतला की तो आपल्याला काय पाहायचे हे स्वतःच सुचवतो (Algorithm), त्यामुळे आपल्याला विचार करावा लागत नाही. हाच तो 'बौद्धिक आळस' जो आपल्याला साध्या कामांपासून दूर ठेवतो.

इतरांचे चकचकीत आयुष्य किंवा राजकीय आखाड्यातील वाद पाहिल्याने आपल्या नकळत मनात अस्वस्थता निर्माण होते. यामुळे आपण स्वतःच्या प्रगतीवर (Self-growth) लक्ष देण्याऐवजी इतरांच्या प्रतिक्रियांवर लक्ष केंद्रित करतो.

"आजच्या काळात 'काहीही न करणे' (Doing Nothing) हे सर्वात कठीण काम झाले आहे. आपण शांत बसू शकत नाही म्हणूनच आपण मोबाईलकडे धावतो. पण लक्षात ठेवा, शांतता हीच खऱ्या सर्जनशीलतेची जननी आहे."

मोबाईलचा मोह टाळण्यासाठी आपण हे नियम एकत्रितपणे पाळूया:

आपली पहिली ६० मिनिटे : सकाळी उठल्यावर आपण पहिली ६० मिनिटे मोबाईलला स्पर्शही करणार नाही. हा वेळ आपण स्वतःच्या विचारांसाठी, व्यायामासाठी किंवा शांतपणे चहा पिण्यासाठी राखूया.

नोटिफिकेशन्सवर नियंत्रण : आपण आपल्या फोनमधील अनावश्यक सोशल मीडिया नोटिफिकेशन्स कायमचे बंद करूया. जेव्हा आपल्याला गरज असेल, तेव्हाच आपण अ‍ॅप उघडू, अ‍ॅपने आपल्याला बोलावू नये.

जेवताना 'नो फोन' पॉलिसी : आपण जेवताना फोन पूर्णपणे बाजूला ठेवून अन्नाचा आणि संवादाचा आनंद घेऊया.

स्क्रीन स्क्रोल करण्यापेक्षा आपण खालील गोष्टींना प्राधान्य देऊया :

वाचन आणि मनन : आपण दिवसातून किमान १०-१५ पाने वाचण्याचे ध्येय ठेवूया. यामुळे आपल्याला नवीन विचार मिळतील आणि आपली एकाग्रता वाढेल.

लेखन (Journaling) : आपण आपल्या दिवसाचे अनुभव किंवा मनातले विचार एका डायरीत लिहून काढूया. यामुळे स्वतःशी संवाद साधणे आपल्याला सोपे जाईल.

काहीतरी नवीन शिकणे : आपण स्वयंपाकात एखादा नवीन पदार्थ करून पाहूया किंवा एखादी नवीन कला शिकण्यासाठी वेळ देऊया. हे काम आपल्याला मोबाईलपेक्षा जास्त मानसिक समाधान देईल.

'Self-love' म्हणजे केवळ छान फोटो पोस्ट करणे नव्हे, तर तो मोबाईल बाजूला ठेवून स्वतःच्या विचारांशी संवाद साधणे होय. ज्या दिवशी आपण मोबाईलच्या 'नोटिफिकेशन' पेक्षा आपल्या 'मनाच्या आवाजाला' जास्त महत्त्व देऊ, त्यादिवशी खऱ्या अर्थाने आपण या डिजिटल आळसातून मुक्त होऊ."

अलीकडच्या काळात 'स्वत्व' विसरून आपण आभासी जगात इतके गुंतलो आहोत की, स्वतःवर प्रेम करणे (Self-love) ही संकल्पना फक्त सोशल मीडियावरील फोटोंपुरती मर्यादित राहिली आहे. तासनतास मोबाईलवर 'स्क्रोलिंग' करणे आपल्याला अत्यंत सोपे आणि आनंददायी वाटते, कारण त्यात मेंदूला कोणताही ताण द्यावा लागत नाही. पण याउलट, स्वतःसाठी थोडा निवांत वेळ काढणे, स्वतःच्या विचारांशी संवाद साधणे किंवा एखादे विधायक (Constructive) काम करणे. जसे की एखादे पुस्तक वाचणे, एखादी कला जोपासणे किंवा फक्त शांत बसणे. हे आपल्याला आता एका कठीण कामासारखे वाटू लागले आहे.

आपण एका अशा 'डिजिटल आळसा'च्या विळख्यात अडकलो आहोत, जिथे हातातील स्क्रीन आपल्याला सतत गुंतवून ठेवते आणि आपण आपली सृजनशीलता गमावून बसतो. खऱ्या अर्थाने स्वतःवर प्रेम करणे म्हणजे केवळ स्वतःचे लाड पुरवणे नव्हे, तर स्वतःच्या प्रगतीसाठी जाणीवपूर्वक वेळ देणे होय. मोबाईलच्या निळ्या प्रकाशापेक्षा स्वतःच्या मनाचा प्रकाश शोधणे जास्त महत्त्वाचे आहे. जेव्हा आपण हे 'डिजिटल व्यसन' सोडून स्वतःसाठी काहीतरी रचनात्मक करू, तेव्हाच आपल्याला खऱ्या अर्थाने मानसिक समाधान आणि आंतरिक शांतता मिळेल.

जेव्हा आपण थकून घरी येतो, तेव्हा आपला मेंदू सोपा आणि झटपट आनंद शोधतो. घर साफ करणे किंवा व्यायाम करणे यात कष्ट आहेत, पण रील स्क्रोल करण्यात कष्ट नाहीत. म्हणून मेंदू आपोआप मोबाईलकडे वळतो. मोबाईल हातात घेण्यापूर्वी स्वतःला सांगा, "मी फक्त २ मिनिटे क्लिनिंग करेन." एकदा तुम्ही सुरुवात केली की, तो 'जडपणा' निघून जातो. घर साफ केल्यावर मिळणारे समाधान हे सोशल मीडियावरील आभासी आनंदापेक्षा कितीतरी जास्त 'Self-love' देणारे असते. घरी आल्यावर मोबाईल एका विशिष्ट जागी (उदा. हॉलमधील एका कोपऱ्यात किंवा दुसऱ्या खोलीत) चार्जिंगला लावून टाका. तो नजरेसमोर नसेल, तर 'बघण्याची इच्छा' (Urge) हळूहळू कमी होईल. जर तुम्हाला साफसफाई कंटाळवाणी वाटत असेल, तर मोबाईल हातात धरण्याऐवजी खिशात ठेवा, हेडफोन्स लावा आणि तुमचे आवडते गाणे किंवा एखादे माहितीपूर्ण पॉडकास्ट ऐका. यामुळे तुमचे हात कामात राहतील आणि मेंदूला हवे असलेले मनोरंजनही मिळेल.

"मी १५ मिनिटे कपाट नीट केले की मगच ५ मिनिटे 'X' (ट्विटर) पाहीन," अशी अट स्वतःला घाला. यामुळे सोशल मीडिया हा 'वेळेचा अपव्यय' न ठरता एक 'बक्षीस' ठरेल. सोशल मीडिया आपल्याला इतरांच्या आयुष्यात काय चालले आहे हे दाखवतो, पण 'Self-love' आपल्याला स्वतःच्या आयुष्यात काय हवे आहे हे सांगतो. पुढच्या वेळी जेव्हा तुम्हाला मोबाईल उचलण्याची तीव्र इच्छा होईल, तेव्हा फक्त ३ खोल श्वास घ्या आणि विचार करा" हे रील पाहिल्यावर मला खरंच फ्रेश वाटणार आहे का?"