MRI स्कॅनिंग संकटात?

पश्चिम आशियातील वाढत्या तणावाचा आणि इराण-इस्रायल युद्धाचा थेट फटका आता भारताच्या आरोग्य सेवा क्षेत्राला बसू लागला आहे. MRI मशीन थंड ठेवण्यासाठी आवश्यक असलेल्या 'हेलियम' वायूची जागतिक पुरवठा साखळी विस्कळीत झाली असून, यामुळे भारतातील रुग्णालये आणि डायग्नोस्टिक सेंटर्ससमोर मोठे संकट उभे राहिले आहे.

कतारवरील अवलंबित्व आणि पुरवठा खंड

भारत आपल्या हेलियम गरजेसाठी प्रामुख्याने कतारवर अवलंबून आहे. जागतिक पुरवठ्यात कतारचा वाटा ३३% आहे. मात्र, हॉर्मुझच्या सामुद्रधुनीतील (Strait of Hormuz) युद्धजन्य परिस्थितीमुळे जहाजांची वाहतूक थांबली असून कतारने निर्यातीत कपात केली आहे. यामुळे भारतातील हेलियमचा साठा संपुष्टात येत आहे.

किंमतीत प्रचंड वाढ

काही बाजारपेठांमध्ये हेलियमच्या किमती आता $८० प्रति क्युबिक मीटर पर्यंत पोहोचल्या आहेत. मेडीकल टेक्नॉलॉजी असोसिएशन ऑफ इंडियाच्या (MTaI) मते, जर हा पुरवठा असाच खंडित राहिला, तर MRI चाचण्यांचे दर १०% ते २०% ने वाढू शकतात.

मुंबई आणि पुणे: येथील अनेक खाजगी स्कॅनिंग सेंटर्सकडे केवळ १५ ते २० दिवसांचा हेलियम साठा शिल्लक आहे. नवीन मशीन्स इन्स्टॉल करण्याचे कामही थांबवण्यात आले आहे.

बंगळुरू येथील 'वोक्सेलग्रिड्स' (Voxelgrids) सारख्या टेक स्टार्टअप्सनी हेलियम-मुक्त मशीन्स विकसित केल्या असल्या तरी, शहरातील ८०% पेक्षा जास्त मशीन्स अजूनही हेलियमवर चालतात, ज्यामुळे खर्चात वाढ होत आहे.

इतर वैद्यकीय साहित्याचा तुटवडा

केवळ हेलियमच नव्हे, तर या युद्धामुळे आयव्ही बॅग्स (IV Bags), सिरिंज, युरिन बॅग्स आणि कॅन्युला यांसारख्या अत्यावश्यक वैद्यकीय साहित्याचाही तुटवडा निर्माण होण्याचा इशारा उत्पादकांनी दिला आहे. कच्च्या मालाच्या वाढत्या किमती आणि लॉजिस्टिक समस्यांमुळे आरोग्य सेवा महागणार असल्याचे संकेत आहेत.

सीमेन्स हेल्थकेअरचे व्यवस्थापकीय संचालक हरिहरन सुब्रमण्यम यांच्या मते, कंपन्या आता 'ड्राय कुल' (Dry-cool) तंत्रज्ञानाकडे वळत आहेत जेणेकरून हेलियमवरील अवलंबित्व कमी होईल. मात्र, सध्याच्या घडीला जुन्या तंत्रज्ञानाच्या मशीन्स असलेल्या रुग्णालयांना आर्थिक फटका बसणे अटळ आहे.

भारतातील रुग्णांसाठी ही धोक्याची घंटा आहे. जागतिक भू-राजकीय घडामोडींमुळे (Geopolitics) वैद्यकीय उपचार महाग होत आहेत. जर युद्ध लवकर थांबले नाही, तर मध्यमवर्गीय रुग्णांच्या खिशाला मोठा फटका बसू शकतो