Namantar Andolan : रक्त सांडलं, आत्मसन्मान जिंकला, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ नामविस्तार दिन

Education “शिक्षण हे शस्त्र आहे, जे कोणीही तुमच्याकडून हिरावून घेऊ शकत नाही.”- डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर

Dr. Babasaheb Ambedkar Marathwada University १४ जानेवारी म्हणजेच मराठवाडा विद्यापीठ नामांतर दिन... हा दिवस Maharashtra महाराष्ट्राच्या सामाजिक इतिहासातील एक सुवर्णक्षण मानला जातो. आजच्याच दिवशी, म्हणजेच १४ जानेवारी १९९४ रोजी छत्रपती संभाजीनगर (पूर्वीचे औरंगाबाद) येथील मराठवाडा विद्यापीठाला तब्बल १७ वर्षांच्या कठोर, रक्तरंजित आणि मोठ्या संघर्षानंतर ‘डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ’ असे नाव देण्यात आले. हा केवळ नावाचा बदल नव्हता, तर दलित-बौद्ध समाजाच्या आत्मसन्मानाचा, प्रतिकाराचा आणि न्यायाच्या लढ्याचा एक मोठा विजय होता. हा दिवस डॉ. आंबेडकरांच्या कार्याचा सन्मान आणि नामांतर लढ्यातील हुतात्म्यांना श्रद्धांजली अर्पण करण्यासाठी ओळखला जातो.

१९५८ मध्ये स्थापन झालेल्या मराठवाडा विद्यापीठाला सुरुवातीपासूनच डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे नाव द्यावे, अशी मागणी उभी राहिली होती. बाबासाहेबांनीच मराठवाड्यात उच्च शिक्षणासाठी स्वतंत्र विद्यापीठ असावे, अशी कल्पना सर्वप्रथम मांडली होती. तरीही १९७८ पर्यंत ही मागणी फक्त चर्चेतच राहिली. २७ जुलै १९७८ रोजी महाराष्ट्र विधानमंडळाच्या दोन्ही सभागृहांतून विद्यापीठाला बाबासाहेबांचे नाव देण्याचा ठराव पारित झाला. पण यानंतर समाजातील कट्टर वर्चस्ववादी शक्तींनी तीव्र विरोध केला. मराठवाड्यातील अनेक गावांत हिंसाचार उसळला. दलित समाजावर अत्याचारांची मालिका सुरू झाली. घरं जाळली गेली, जमिनी हडपल्या गेल्या, महिलांवर अत्याचार झाले आणि अनेक जणांनी आपलं बलिदान दिलं.

या १७ वर्षांच्या लढ्यात अनेक शहीद झाले. रक्त सांडलं गेलं. तरीही भीमसैनिकांनी हात सोडला नाही. एकच घोष होता “नामांतर हवं, नामांतर हवं!”

१४ जानेवारी १९९४ ऐतिहासिक दिवस

अखेर १४ जानेवारी १९९४ रोजी तत्कालीन मुख्यमंत्री शरद पवार यांच्या सरकारने हा ठराव प्रत्यक्षात आणला. विद्यापीठाचे नाव अधिकृतरीत्या डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ असे करण्यात आले. (औरंगाबाद शहराचे नाव छत्रपती संभाजीनगर झाल्याने आज ते डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ, छत्रपती संभाजीनगर म्हणून ओळखलं जातं.) हा नामविस्तार दलित समाजासाठी केवळ एक शैक्षणिक संस्थेचे नाव नव्हते, तर समाजातील अस्मितेचा, सन्मानाचा आणि समानतेचा प्रश्न होता. आज या दिवशी विद्यापीठाच्या मुख्य प्रवेशद्वारावर, शहीद स्मारकावर आणि राज्यभरातील आंबेडकरी चळवळीतील कार्यकर्ते मोठ्या संख्येने जमून अभिवादन करतात. बाबासाहेबांचे विचार, त्यांचे शिक्षणाचे महत्त्व आणि सामाजिक न्यायाची लढाई पुन्हा एकदा आठवली जाते.

“शिक्षण हे शस्त्र आहे, जे कोणीही तुमच्याकडून हिरावून घेऊ शकत नाही.”- डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर

या वाक्याला साकार करणारा हा लढा होता. जोपर्यंत अस्पृश्यता, भेदभाव आणि अन्याय समाजात असेल, तोपर्यंत नामांतराचा हा लढा पूर्ण झालेला नाही, अशी भावना अनेक भीमसैनिक आजही व्यक्त करतात. नामांतर दिनाच्या सर्व शहीदांना, लढवय्यांना आणि या ऐतिहासिक विजयात सहभागी झालेल्या प्रत्येक कार्यकर्त्याला आदरांजली!