दगड फोडून आम्हाला घडवणारे अण्णा

अण्णा ! जन्मापासून मूकबधिर. मुलाबाळांना सांभाळण्यासाठी उभ्या दगडावर घनाचे घाव घालायचे. दगड फुटून कधी चीपरी पायाला लागायची. रक्ताने धोतर लालेलाल व्हायचं. पण अण्णा त्या जखमेत चुना भरायचे. फाटक्या धोतराच्या फडक्यान जखम बांधायचे. घरी आल की पुन्हा त्यावर हळद तेल कडवून लावायच. तेलात कडवलेली हळद , जखमेवर लावायची चुन्याची डबी हेच अन्नाचे प्रथमोपचार आणि पेन किलर.

उभ्या चिवट काळया पाषाणाला तोंड पसरायला लावणारे अण्णा. जन्मतः मूकबधिर होते. जन्मल्यापासून त्यांनी आम्हाला कधी नावाने हाक मारली नाही की आम्ही त्यांना हाक मारली नाही. पण त्यांच्या देहबोलीतून आम्हाला आणि आमच्या देहबोलीवरून त्यांना अंतरीची भाषा कळायची.

भटक्या कुटुंबात जन्म झाल्याने त्यांची जन्मापासूनच भटकंती सुरू होती. अण्णांना साथ मिळाली ती माझ्या मायची. नवर्यासोबत तिने पाचगणीच्या डोंगरात दगड फोडले. मी तेंव्हा पाचवीला असेन. एक वर्ष दोघे कामासाठी बाहेर होते. आम्हाला त्यांची आठवण यायची. सणावाराला इतर मुलांचे आईवडील त्यांच्यासोबत असायचे. गोडधोड केलं जायचं. आम्ही तेंव्हा आई अन्नाची पाखरावानी वाट बघायचो.

अण्णा मूकबधिर होते. पण त्यांच्या पोटी आम्ही बोलकी पाखरे जन्माला आलो होतो. आम्हाला आण्णाची वाचा कळायची. त्यांची वेदना कळायची. अण्णा शेवटपर्यंत कष्ट करत राहिले. आम्ही मोठे झालो. तसे दगडाचे काम बंद आले.शेती आणि गाई सांभाळणे हे काम शेवटपर्यंत त्यांनी केले. त्यांना नातवंडे आली. अन्नाची भाषा त्यांना कळू लागली होती. घरातील स्त्रिया कामात असल्या की आण्णा लेकरांना सांभाळायचे. केस विंचरणे, कपडे घालून शाळेत सोडणे, पाणी भरणे, हे काम दररोज करायचे. हातावरचे पोट असले तरी त्यांनी आम्हा भावंडाना कष्टाने वाढवले. अण्णा कामावरून आले की आम्ही त्यांचे धोतर पहायचो. आम्हाला नेहमी धोतरात बांधून काहीतरी आणायचे. बुधवार त्यांची मजुरी मिळण्याचा वार होता. या दिवशी आई अण्णा बाजारातून शेव चिवडा जिलेबी हमखास आणायचे. या दिवशी शाळा कधी सुटते आणि आम्ही घरी कधी जातो असं व्हायचं. अन्नाचा पण तो दिवस खास असायचा. एक कॉटर आईच अन्नाला घेऊन द्यायची. ते ती काही दिवस प्यायचे. दारू म्हणजे दिवस भर थकलेल्या शरीराला झोप लागण्यासाठी पेन किलर असायची. एकदा मामाने अन्नाला फुल्ल पाजलेली. अण्णा तराट झालेला. काही सुधरणा. आईने मामाला इतक्या शिव्या दिल्या की पुन्हा त्याने कधीच दारू दिली नाही. मामा असला तरी आण्णाचा सख्खा दोस्त. मटण असलं की मामाशिवाय अण्णा जेवायचा नाही. अण्णांना एक बहिण होती. ती नेहमी आईला म्हणायची मुक्याला डरकाळी फोडणारी वाघीण मिळाली. जिच्यामुळे संसारगाडा चालला मजुरी मिळाली की आण्णा आईला आणून द्याचा. आईचं पान सुपारी तंबाखू साठी पाच पन्नास रुपये परत द्यायची. ते पैसे पण त्यांना जास्त व्हायचे. त्यातून आम्हाला खाऊला दोन चार रुपये जास्त मिळायचे.अन्नाचा आधार आई होती आणि आईचा आधारवड अण्णा. त्यांना वाचा नव्हती. पण आईच त्यांचा आवाज झाली होती. ते पूर्ण अडाणी. वाचता येत नव्हते. सातबारा कळत नव्हता. त्यामुळे शेजारी नातलग शेतावर टपून असायचे. वाचता न येऊनही आईने आमचा सातबारा आयुष्यभर वाचवला. त्यासाठी संघर्ष केला. त्यामुळे आजही शेत शिल्लक राहिलं. दोघे तहसील कार्यालय तसेच इतर कार्यालयात दोघे नियमित कामासाठी जात.बँकेत गेले की अन्नाला पाहून आम्हाला जास्त वेळ रांगेत थांबवत नसायचे. ओ मावशी मूक आलंय ना सोबत घ्या मग अंगठा त्यांचा असे म्हणायचे. आण्णा आमच्यासाठी आईसाठी लहानच होते. आमच्यावर लहान मुलांसारखे रुसायचे. आज रुसून कोपऱ्यात बसणारा माझा बाप माझा अण्णा जिवंत नाही. पण त्यांनी कष्टाने दगड फोडून पाषाणातून आम्हाला घडवलेल्या आमच्यात तो जिवंत आहे. कष्टाळलेला आण्णा, दगड फोडणारा आण्णा आठवला की आजही त्याच्यापुढे माथा टेकवून ओक्साबोक्शी रडाव वाटतं.....

दत्ता चव्हाण

सोलापूर