धावपळीच्या जीवनात विश्रांतीचे क्षण अनुभवायचे असेल तर मोहरानला नक्की भेट द्या

Mohraan Farm Stay सुमारे ४० वर्षांपूर्वी जिल्हा परिषदेच्या शाळेत शिक्षक असलेल्या सावळाराम अधिकारी या गुरुजींनी आपल्या साकुर्ली गावाच्या जवळील ओसाड माळरानाला हिरवेगार करण्याचे स्वप्न पाहिले आणि आजचे मोहरान अस्तित्वात आले. मोहरान (Mohraan) हे ठाणे जिल्ह्यातील शहापूरपासून ३५ किमी अतंरावर असलेले एक नैसर्गिक कृषी-पर्यटन केंद्र व फार्मस्टे / फूड फॉरेस्टचा अनुभव देणारे नयनरम्य स्थळ आहे. सात एकर परिसरात वसलेले हे मोहरान म्हणजे एक नैसर्गिक बेट आहे. वरून वाहत आलेल्या ओढ्याचे येथे दोन भाग होतात. हे दोन्ही भाग मोहरानाला अर्धवर्तुळाकार वळसा घालून पुन्हा एकत्र येतात आणि ओढा पुढे वाहू लागतो. अशा प्रकारे हे एक बेट तयार झालेले आहे. जणू काही एखाद्या किल्ल्याच्या भोवतीचा संरक्षक खंदकच! इथे पर्यटक निसर्ग, शेती आणि शहरी जीवनशैली यांचा अनोखा एकत्रित अनुभव घेऊ शकतात. हे केंद्र परंपरागत शेती आणि पर्यावरणपूरक पद्धतींचा आदर्श वास्तुपाठ आहे. हे फूड फॉरेस्ट म्हणून ओळखले जाते. येथे वनासारखी विविध प्रकारची झाडे-झुडूपे रुजलेली असल्यामुळे जमिनीत जैविक साखळी आणि पर्यावरणाची समृद्धी दिसून येते. हा मोहरानचा परिसर सोडला तर पलीकडचा विस्तीर्ण प्रदेश हा तसा ओसाडच आहे. मध्येच एवढे एकच बेट वाळवंटातील ओएसिससारखे हिरवागार दिसते आणि नजरेचा सुखावते. ही किमया साधली आहे पर्यावरण प्रेमी असलेल्या कष्टाळू अधिकारी कुटुंबाने!

अर्थात ही समृद्धी येण्यासाठी अधिकारी गुरुजींबरोबरच त्यांची जुळी दोन मुले समीर आणि सचिन यांचेही तेवढेच कष्ट आहेत. या दोघांनाही परिपूर्ण साथ दिली आहे ती त्यांच्या सहचारणी तनुजा आणि श्रद्धा या दोघींनी. समीर आणि सचिन दोघेही सॉफ्टवेअर इंजिनियर आहेत. त्यांचा हा व्यवसाय ते मोहरान इथूनच हाताळतात. त्यामुळे त्यांना 24 तास मोहरानमध्ये वेळ देता येतो. समीर हा तर जातिवंत शेतकरी असल्यासारखा आहे. त्याचा वृक्ष व वनस्पतींच्या संबंधीचा अभ्यास एवढा गाढा आहे की वनस्पतींचे वेगवेगळे औषधी उपयोग, ती वनस्पती खाण्यायोग्य आहे की नाही, तिच्यामुळे पर्यावरण कसे राखले जाते, अशा अनेक गोष्टींची तो रसाळ माहिती देत असतो. संपूर्ण परिसर नैसर्गिक पर्यावरण समृद्ध असल्यामुळे ते लागवडीचे वन असले तरी नैसर्गिक जंगल वाटते.

मोहरानची नैसर्गिक संपदा अत्यंत समृद्ध आणि जैवविविधतेने परिपूर्ण आहे. येथे शेकडो प्रकारच्या वनस्पती, फुले, वृक्ष, जिवाणू, कीटक, पक्षी, प्राणी, फुलपाखरे आणि किटकांसारखे अनेक सूक्ष्मजीव एकत्र राहतात. या फूड फॉरेस्टमध्ये रासायनिक खत किंवा कीटकनाशकांचा वापर नसल्याने जमीन निरोगी आणि सकस आहे. त्यामुळे जीवसृष्टीचे सजीव चक्र कायम राहते. पर्यटकांना या परिसरात फेरफटका मारताना विविध वनस्पती आणि त्यांच्या परस्परसंबंधांचा अभ्यास करण्याची संधी मिळते, तसेच नैसर्गिक शेती आणि पर्माकल्चरबद्दल तसेच पर्यावरणपूरक शेतीच्या पद्धतींबद्दल येथे माहिती दिली जाते. पर्माकल्चर (Permaculture) म्हणजे निसर्गाशी सुसंगत, स्वयंपूर्ण आणि शाश्वत शेती तसेच जीवनशैली होय. 'Permanent Agriculture' (कायमस्वरूपी शेती) आणि 'Permanent Culture' (कायमस्वरूपी संस्कृती) या शब्दासमुहाचा एक शब्द 'पर्माकल्चर' असा तयार झाला आहे. यात नैसर्गिक परिसंस्थेचे अनुकरण करून पीक विविधता, मातीचे आरोग्य आणि जैवविविधता टिकवून कमी खर्चात शाश्वत उत्पादन घेण्यावर भर दिला जातो. असो.

मोहरान केंद्राला सांभाळणाऱ्या लोकांचे कष्ट आणि त्यांचा अनुभव अतिशय प्रेरणादायी आहे. या मोहरान फार्ममुळे अधिकारी कुटुंबाने स्थानिकांना रोजगारही मिळवून दिलेला आहे. त्यांचे या फार्मचा विकास आणि निगा राखण्यामागील प्रयत्न अनेक दशकांचे आहेत. सुमारे चार दशकांच्या मेहनतीने हे केंद्र आजच्या स्वरूपात आलं आहे. येथे काम करणारे स्थानिक शेतकरी आणि तंत्रज्ञ पारंपरिक ज्ञान, पर्यावरणीय तत्त्वे आणि नव-उद्यमशीलता यांचा संगम साधून येथे विविध पिके लावतात, निसर्गसंवर्धनाची काळजी घेतात आणि त्यातून मिळणाऱ्या उत्पादनांचा उपयोग ताज्या, नैसर्गिक आहारासाठी करतात. पाहुण्यांना फक्त पाहणेच नव्हे तर शेतात सहभागी होणे, पिके लावणे, काढणे आणि व्यवस्थापनाची पद्धत समजून घेणे यांसारख्या अनुभवात्मक कामांमध्ये समाविष्ट करण्यात येते.

येथे येणाऱ्या लोकांना विविध प्राकृत अनुभव घेता यावा म्हणून केवळ शेती व बागकामच नाही, तर वन्यजीवन, पक्षी निरीक्षण, ट्रेकिंग, सायकलिंग, नदीत पोहणे, कायकिंग करणे असे आनंददायी अनुभवही घेता येतात. हे अनुभव झाडे, फुले, फळॆ प्राणी आणि पक्षांचे जीवन असे निसर्गाशी निगडित असल्यामुळे हे केंद्र फक्त पर्यटन स्थळ रहात नसून, निसर्गाशी आपल्याला मनापासून तादात्म्य पावण्यासाठी निर्मिलेली जागा आहे, असे वाटल्याशिवाय राहत नाही. या केंद्रात शेतीतून मिळणारी नैसर्गिक अन्नधान्ये, विविध फळे, भाज्या व श्रम-आधारित पदार्थ वापरले जातात आणि पर्यटकांना अन्नाची खरी परंपरा आणि जीवनातील ताजेपणा यांचा अनुभव येथे दिला जातो. मोहरान ही एक अशी जागा आहे जिथे मानवी कष्ट, निसर्गाची संपदा आणि पर्यावरणपूरक कृषी संदेश हे सगळे एका आत्मीय अनुभवात मिसळलेले आहेत, आणि पर्यटकांना तो अनुभव त्यांच्या आयुष्यात खोलवर जाणवतो. या फार्ममध्ये मोहाची झाडे मोठ्या प्रमाणात असल्यामुळे याचे 'मोहरान' हे नाव सार्थ ठरते. त्यामुळेच नेहमीच्या धावपळीच्या जीवनातून चार क्षण विश्रांती मिळावी म्हणून येथे पर्यटकांना पुन:पुन्हा यावेसे वाटते. येथील निसर्गात रममाण होत शुद्ध हवेचा श्वास घेत पुन्हा ताजेतवाने होऊन पर्यटक परत जातात. यातच मोहरानचे यश सामावलेले आहे.

येथे पर्यटकांसाठी कॅम्पिंग तंबू आहेत तसेच आरामदायी कॉटेजेस सुद्धा. शहरी पर्यटकांना सुखावणाऱ्या पंचतारांकित व्यवस्था या दोन्ही ठिकाणी त्यांना उपलब्ध आहेत. येथील आणखी एक वैशिष्ट्यपूर्ण गंमत म्हणजे रानातील दगडांना स्वच्छ करून त्यावर विविध प्रकारची चित्रे काढून ती चित्रेशिल्पे पूर्ण परिसरभर विखरून ठेवलेली आहेत. त्यामुळे परिसराला एक वेगळीच शोभा आलेली आहे. मला किचनच्या बाहेरील बागेत सकाळची न्याहारी करताना असेच एक चित्रशिल्प नजरेस पडले आणि आवाक झालो. काय होते ते सांगून तुम्हाला आश्चर्य वाटेल. किचनच्या भिंतीतून काळ्या रंगाचा इलेक्ट्रिक केबल असलेला पाईप बाहेर पडलेला होता. त्याच्या तळाशी एक झाडाची कुंडी होती, त्यामुळे तळाकडचा पाईप दिसत नव्हता. पण तरी वरचा भाग उघडाच होता. मग तो जिथून भिंतीतून बाहेर पडलाय तिथे सापाच्या तोंडाचे चित्र काढले. त्यामुळे एक काळा साप तिथे फणा काढून उभा आहे असे दिसू लागले.(छायाचित्र पहा) किती प्रत्ययकारी सौंदर्यदृष्टी आहे ही!

असे म्हणतात, माणसाला आनंदी ठेवायचा मार्ग त्याच्या पोटातून जातो, ते मोहरानमध्ये अक्षरशः खरे ठरते. कारण शाकाहारी असो वा मांसाहारी, जेवणाची अस्सल गावरान चव अनुभवावी तर इथेच. पूर्णपणे नैसर्गिक पद्धतीने पिकवलेल्या अन्नधान्याचा वापर या जेवणात केलेला असतो. थोडक्यात, समृद्ध पर्यावरणाशी नाते जोडायचे असेल तर मोहरानसारखे दुसरे उत्तम ठिकाण नाही. ज्यांना शरीर आणि मनाला ताजा तंदुरुस्त करणारा अनुभव घ्यावयाचा असेल त्यांनी नक्की भेट द्या Mohraan Farmstay - Near Mumbai, Nashik and Pune https://share.google/BIo2XYFnVX0mzWXGK